ŞAQULİ KƏMƏR RİJİDLİKLƏRİ

Zəlzələ normasında şaquli kəmərlərin bina künclərində divar ara kəsitlərində, qapı pəncərə kənarlarında istifadəsinin uyğun olacağı söylənmiş, lakin hesabda necə nəzərə alına biləcəklərinə dair bir şey deyilməmişdir. Dolayısı ilə zəlzələ normasına və təhlükəli bina normasına görə şaquli kəmərlərin rijidliklərinin nəzərə alınması məcburiyyəti yoxdur.

Proqram istifadəçinin şaquli kəmər rijidliyini nəzərə almaq istəməyə biləcəyini fərz edərək şaquli kəmər çizildiyi zaman divarları avtomatik olaraq hissələrə ayırmır. Şaquli kəmərlərin rijidliyi nəzərə alınacaqsa divarlar, şaquli kəmərin içindən keçməyəcək şəkildə iki hissə olaraq çizilməsi uyğun görülə bilər.

Şaquli kəmər rijidliklərinin hesaba daxil edilməsi seçimi işarələnmişdirsə şaquli kəmərlərin rijidlikləri nəzərə alınır. Proqram şaquli kəməri X və Y istiqamətlərində işləyən xüsusi rijidlik əmsalı verilmiş divar kimi hesablayır.

Proqram şaquli kəmər rijidliyini aşağıdakı düsturla hesablayır

Şaquli Kəmər Nisbi Rijidliyi:=mütləq dəyər(Edh_Eds*şaquli kəmər qısa kənar uzunluğu(sm)*şaquli kəmər uzun kənar uzunluğu(sm)/ 100/100/ Şaquli kəmər qonşuluğundakı sərbəst boy(m);

Düsturlaşmadakı

   Edh\_Eds: Şaquli Kəmərin elastiklik modulunun divar elastiklik moduluna nisbətidir. (Şaquli kəmərin divarlara görə nisbi rijidlik əmsalı)

   Şaquli kəmər qonşuluğundakı sərbəst boy: Şaquli kəmərin yanında müvafiq istiqamətdə qapı və ya pəncərə boşluğu olduqda şaquli kəmərin sərbəst boyu pəncərə və qapı hündürlüklərinin hesablanan istiqamətdəki kiçik olan dəyəridir. Şaquli kəmər qonşuluğunda müvafiq zəlzələ istiqamətində qapı və ya pəncərə olmadıqda şaquli kəmərin sərbəst boyu mərtəbə hündürlüyünə bərabər alınır.

   2007 zəlzələ norması Cədvəl 2.1 B1 Dəmir-beton binalar üçün zəif mərtəbə düsturunda aşağıdakı şəkildə verilmişdir.

ΣAe = İstənilən bir mərtəbədə, nəzərdə tutulan zəlzələ istiqamətində effektiv kəsmə sahəsi

ΣAg = İstənilən bir mərtəbədə, nəzərdə tutulan zəlzələ istiqamətinə paralel istiqamətdə sərtlik divarı kimi işləyən daşıyıcı sistem elementlərinin en-kəsit sahələrinin cəmi

ΣAk = İstənilən bir mərtəbədə, nəzərdə tutulan zəlzələ istiqamətinə paralel hörgü dolgu divar sahələrinin (qapı və pəncərə boşluqları xaric) cəmi

Aw = Sütun en-kəsiti effektiv gövdə sahəsi (zəlzələyə dik istiqamətdəki sütun çıxıntılarının sahəsi xaric)

ΣAw = İstənilən bir mərtəbədə, sütun en-kəsiti effektiv gövdə sahələri Aw-ların cəmi

Düsturdan anlaşıldığı kimi Dəmir-beton elementlərin divara görə nisbi rijidliyi 1/0.15=6.66 dəfə çoxdur. Fikrimizə görə Edh_Eds dəyəri 6.66 götürülə bilər

Prof.Dr.Zekai CELEP Zəlzələ Mühəndisliyinə giriş kitabında möhkəmləndirmə köynəyinin elastiklik modulunun divar elastiklik moduluna nisbəti (möhkəmləndirmə köynəyinin divarlara görə nisbi rijidlik əmsalı) 5 olaraq götürülmüşdür. Şaquli kəmərlər də dəmir-beton element olduqlarından oxşar yanaşma ilə nisbətin 5 götürülməsi uyğun görülə bilər.

Şaquli kəmərlər iki istiqamətdə işləyən divar bənzəri element kimi düşünüldükdə şaquli kəmər rijidlikləri 1 olaraq götürülə bilər.

Zəlzələ norması hörgü binalarda yalnız kəsmə qüvvəsinə görə hesab yaptırır. Rijidlik düsturlaşması dəmir-betonla uyğunsuzluq göstərir (nisbi rijidlik dəyərləri istifadə edildiyi və sadələşdirilmiş/asanlaşdırılmış bir düstur olduğu üçün). Dolayısı ilə (akademik çevrələrlə apardığımız müzakirələri də nəzərə alaraq) şaquli kəmərlərə nisbi rijidlik dəyəri verilməsinde yalnız elastiklik modulu nisbətlərinin istifadəsini etibarlı bir üsul olaraq dəyərləndirmirik.

Hörmətli Prof.Dr. Zekai Celep ilə aparılan görüşmədə düzgün çərçivə formalaşmasını təmin etməyən hörgü yapı sistemlərində şaquli kəmər rijidliklərinin xüsusi olaraq nəzərə alınmasını uyğun görmədiyini bildirmişdir.

Van zəlzələsindən sonra tərəfimizdən aparılan çox sayda binanın vizual müayinəsindən ağac döşəmili binalarda tək mərtəbəli ağac döşəmili binalarda belə bina künclərindəki və divar ara kəsitlərindəki 2-4 sm-ə çatan müstəvi xarici hərəkətdən qaynaqlandığı müəyyən edilən çatların meydana gəldiyi, dəmir-beton döşəmili və şaquli kəmərsiz binalarda (2-3 mərtəbəli) 0.5-1.5 sm qalınlığında qapı pəncərə arası dolu divar hissələrinde X şəklindəki çarpaz kəsmə çatları əmələ gəldiyi, divar ara kəsitlərindəki 20/20 şaquli kəmərlərin olduğu binalarda 0-0.5 mm səviyyəsindəki X şəklindəki kəsmə çatları müşahidə edilmişdir. Müayinəsi aparılan təxminən 300 hörgü binanın demək olar ki hamısının divar materialı boşluqlu briket idi.

Şaquli kəmər rijidlikləri mövzusunda təşəbbüs istifadəçi və/ya nəzarətçi mühəndislərə aiddir.