Qeyri-xətti İtmə (Pushover) Analizi Necə Aparılır?

Bu məqalə StatiCAD-in Qeyri-xətti İtmə Analizi pəncərəsi ilə mövcud dəmir-beton binanın TBDY 2018 Bölüm 15 və EK 5B-yə görə deformasiyaya əsaslanan performans qiymətləndirilməsinin necə aparılacağını izah edir. Metodun nəzəri əsasları üçün İtmə Analizinin Nəzəri Əsasları, nəticələrin müstəqil proqramla müqayisəsi üçün İtmə Analizinin Doğrulama İşləri məqalələrinə baxa bilərsiniz.

info

Hansı versiyalarda? Dəmir-beton performans qiymətləndirilməsi və möhkəmləndirmə Ultimate, Profesyonel və Betonarme versiyalarında mövcuddur.

1. İlkin şərtlər

• Layihə dəmir-beton performans qiymətləndirilməsi (mövcud bina) rejimində olmalıdır: Layihənin Ümumi Ayarları → Normaların Seçimi → Performans B.15 qrupundan açılır. Kəsiklər, armaturlar və mövcud material davamlılıqları təyin edilmiş olmalıdır.
• Statik/dinamik analiz aparılmış olmalıdır. İtmə həlledicisi element kəsiklərini, şaquli yükün (G və Q) uc qüvvələrini və modal analiz nəticələrini bu hesabdan götürür. Analiz aparılmadan itmə başladılarsa pəncərə "UYARI: önce analiz yapılmalıdır" (xəbərdarlıq: əvvəlcə analiz aparılmalıdır) mesajını verir.
• SAP2000 seçimləri istifadə ediləcəksə kompüterdə SAP2000 V27 quraşdırılmış və lisenziyalı olmalıdır (bax. Bölmə 4). SAP2000 istifadə edilmədikdə bütün analiz və hesabatlar StatiCAD-in öz həlledicisi ilə alınır.

2. Pəncərənin ümumi görünüşü

Pəncərə Analiz → Qeyri-xətti İtmə Analizi əmri ilə açılır.

Qeyri-xətti İtmə Analizi pəncərəsi: solda ayarlar, sağ üstdə itmə əyrisi, sağ altda irəliləyiş/nəticə pəncərəsi.

Bölgə	Funksiyası
İstiqamət seçimləri	İtmə istiqamətləri və əsas analiz parametrləri
Binanın qiymətləndirilmə metodu	Məlumat səviyyəsinin (ətraflı / məhdud) seçilməsi
SAP2000 ilə doğrulama	İstəyə bağlı SAP2000 müqayisəsi və ya SAP2000 həlli ilə hesab
Analiz / Bağla	Seçilmiş istiqamətlərin həll edilməsi
İstiqamət + Hesabat	Nəticələnmiş hallardan birinin hesabatının alınması
Qrafik	Seçilmiş istiqamətin itmə əyrisi və performans nöqtəsi
İrəliləyiş pəncərəsi	Oynaqların əmələ gəlməsi hadisələri, zəlzələ tələbi və bina qərarı

3. Analiz ayarları

Ayar	İzah
İstiqamət qutuları (8 ədəd)	TBDY istiqamət kombinasiyaları: ±X əsas istiqaməti ± 0,3·Y və ±Y əsas istiqaməti ± 0,3·X. İşarələnmiş hər kombinasiya üçün ayrıca itmə analizi aparılır. Tipik qiymətləndirmədə 8 istiqamətin hamısı işarələnir; sürətli ilkin yoxlama üçün bir istiqamət kifayətdir.
İkinci dərəcəli istiqamət vuruğu	Kombinasiyadakı perpendikulyar komponentin vuruğu; normativ qiymət 0,30-dur.
Təyin edilmiş performans nöqtəsi [mm]	İşarələnərsə zəlzələ tələbinin hesablanması əvəzinə itmə birbaşa daxil edilmiş təpə yerdəyişməsinə qədər davam etdirilir (tədqiqat və müqayisə məqsədilə). Normal qiymətləndirmədə işarəsiz buraxın; tələb EK 5B-yə görə avtomatik hesablanır.
Müvəqqəti yükün iştirakı (n)	Sütun və sərtlik divarının eksenel qüvvəsində və kütlələrdə istifadə olunan N = G + nQ əmsalı; binanın istifadə təyinatına görə (yaşayış və ofis üçün 0,30).
Bərkiməli oynaqlar (bilinear, My → MMax)	İşarəsiz olduqda oynaqlar elastik–tam plastik (EPP) davranır (standart, təhlükəsizlik tərəfi). İşarələnərsə oynaqlar axmadan sonra kəsiyin real bərkimə meyli ilə MMax-a qədər yüksəlir; tutum tipik olaraq 5–10% artır.
ŞGDT məlumat səviyyəsi	“Ətraflı” seçilərsə məlumat səviyyəsi əmsalı 1,0; “Məhdud” seçilərsə 0,75 qəbul edilir; mövcud material davamlılıqları bu əmsala vurulur.
SH (20%) kriteriyasında köməkçi tirləri də xaric et	Köməkçi tirlər (başqa tirin üzərinə oturan, üfüqi yük daşıyıcı sistemdə yer almayan tirlər) Nəzarətli Zərər 35% və Dağılmanın Qarşısının Alınması 20% tir nisbətlərindən həmişə xaric edilir. Məhdud Zərər 20% qaydasının mətnində bu istisna qeyd olunmadığından qutu işarəsiz olduqda köməkçi tirlər SH hesabına daxildir; işarələnərsə SH kriteriyasında da xaric edilirlər. Seçim həm xətti, həm də itmə qiymətləndirilməsinə təsir edir; köməkçi tirlər hesabatlarda “[Tali]” əlavəsi ilə görünür.

info

Pəncərənin alt hissəsində ayrıca çoxmodlu itmə, IRSA, dəyişən təkmodlu itmə və P-Δ (ikinci dərəcəli) seçimləri mövcuddur. Bu seçimlər Çoxmodlu İtmə Analizi və IRSA məqaləsində izah edilib.

note

Pəncərədəki bütün ayarlar layihə faylında saxlanılır; fayl yenidən açıldıqda sonuncu istifadə etdiyiniz ayarlar qayıdır.

4. SAP2000 seçimləri (istəyə bağlı)

Açılan siyahıdan üç iş rejimindən biri seçilir:

Seçim	Nə edir?
SAP2000 istifadə etmə (standart)	Bütün hesab StatiCAD həlledicisi ilə aparılır; SAP2000 tələb olunmur.
SAP2000 ilə doğrula (müqayisə)	StatiCAD halları bitdikdən sonra seçilmiş istiqamətlərin əsas istiqamətləri (±X, ±Y) eyni modelin oynaqları ilə birlikdə SAP2000-ə ötürülür və orada da itilir. İrəliləyiş pəncərəsinə iki proqramın itmə əyriləri, tələb nöqtəsindəki oynaq vəziyyətləri və baza kəsmə nisbətləri yan-yana yazılır. Hesab nəticələriniz yenə StatiCAD-ə məxsusdur; SAP2000 müstəqil yoxlama təmin edir.
Hesablara SAP2000 nəticəsi ilə davam et	Seçilmiş hər istiqamət kombinasiyası SAP2000-də həll edilir; SAP2000-in itmə əyrisi və oynaqların plastik dönmələri geri oxunur, zəlzələ tələbi, zərər bölgələri, bina qərarı və hesabat yenə TBDY zənciri ilə StatiCAD-də hazırlanır. Bu hallar hesabat siyahısına “SAP +X+0.30Y” kimi etiketlərlə əlavə olunur və hesabatları alına bilər. Halların sonunda iki proqramın nəticələrini ümumiləşdirən toplu müqayisə cədvəli irəliləyiş pəncərəsinə yazılır.

note

SAP2000-in açılması: SAP2000 açıqdırsa StatiCAD işləyən nüsxəyə qoşulur; bağlıdırsa avtomatik başladır. İlk qoşulma 20–30 saniyə çəkə bilər və irəliləyiş pəncərəsində addım-addım görünür.

note

Bərkiməli oynaqlar seçimi SAP2000 hallarına da tətbiq olunur: iki həlledici eyni oynaq modeli ilə işləyir, beləliklə müqayisə həmişə eyni qəbullarla aparılır.

5. Analizin işə salınması

1. Ayarları edin və Analiz düyməsini basın.
2. Seçilmiş hər istiqamət üçün itmə analizi ardıcıllıqla aparılır. İrəliləyiş pəncərəsində hər oynaq əmələ gəlməsi hadisəsi (addım, yük vuruğu, təpə yerdəyişməsi, element) sətir-sətir siyahıya alınır; hal sonunda zəlzələ tələbi və bina qərarı yazılır.
3. SAP2000 seçilibsə SAP2000 işləri arxa planda davam edir və sətirləri eyni pəncərəyə axmağa davam edir. Bu zaman pəncərədən istifadə edə bilərsiniz; yeni analiz başlatmaq üçün SAP2000 növbəsinin bitməsini gözləyin.

İrəliləyiş pəncərəsi: hadisə axını, zəlzələ tələbi və bina qərarı.

6. Nəticələr: itmə əyrisi, performans nöqtəsi və hesabat

Seçilmiş istiqamətin itmə əyrisi; tünd nöqtə EK 5B-yə görə hesablanan performans (tələb) nöqtəsidir.

• İstiqamət siyahısından nəticələnmiş hallardan birini seçin; onun əyrisi qrafikdə çəkilir.
• Hesabat düyməsi seçilmiş istiqamət üçün ətraflı hesabatı açır. Hesabat; itmə əyrisi və modal tutum–tələb qrafiklərini, tələb hesabının xülasəsini, tətbiq oluna bilmə yoxlamalarını (ηbi, kütlə iştirakı), element-element plastik dönmə və zərər bölgəsi cədvəllərini, material modellərini və sərtlik divarı uc bölgəsinin nisbi deformasiya yoxlamalarını əhatə edir. Önizləmədən çap edilə və ya PDF kimi saxlanıla bilər.
• “Hesablara SAP2000 nəticəsi ilə davam et” istifadə edilibsə “SAP ...” etiketli hallar da eyni siyahıdan seçilib hesabata alına bilər.
• İtmə halından sonra deformasiya olunmuş forma və plastik oynaqlar 3 ölçülü görünüşdə addım-addım izlənə bilər (bax. Çoxmodlu İtmə Analizi və IRSA, Bölmə 5).

7. Möhkəmləndirmə ilə birgə istifadə

info

Bina qeyri-kafi çıxarsa möhkəmləndirmə eyni layihədə elementlərə təyin edilir və tək seçimlə hesaba qatılır. Möhkəmləndirmənin sərtlik və kəsik təsirləri (lifli polimer sarğı, köynək, yeni sərtlik divarı, dolgu divarı) itmə analizinə də əks olunur. Ətraflı məlumat üçün Dəmir-Beton Binanın Möhkəmləndirilməsi Necə Aparılır? məqaləsinə baxın.

8. Tez-tez rast gəlinən hallar

Hal	İzah / həll
"UYARI: önce analiz yapılmalıdır"	Statik analiz aparılmadan itmə başladıldı. Analizi işə salıb yenidən cəhd edin.
"Önceki SAP2000 doğrulaması hâlâ koşuyor"	Arxa plandakı SAP2000 növbəsi bitmədən yeni analiz başladıldı; irəliləyiş pəncərəsində “SAP2000 doğrulaması tamamlandı” sətrini gözləyin.
ηbi > 1,4 və ya kütlə iştirakı < 70% xəbərdarlığı	Təkmodlu itmənin tətbiq oluna bilmə şərti ödənmir (TBDY 5.6.2.2). Nəticələr yenə hazırlanır, lakin hesabatda bu yoxlama “SAĞLANMIYOR” (ödənmir) kimi qeyd olunur. Bu binalarda çoxmodlu itmə və ya IRSA ilə qiymətləndirmə aparın.
SAP2000 qoşulma xətası	SAP2000 V27 quraşdırılmayıb və ya lisenziyalı deyil, yaxud açılış tamamlanmadı. SAP2000-i əl ilə açıb lisenziyanı təsdiqlədikdən sonra analizi təkrarlayın; təfərrüat irəliləyiş pəncərəsindəki qoşulma sətirlərindədir.
SAP2000 əyrisi hədəfdən əvvəl bitir	SAP2000 oynaqlarında davamlılıq düşməsi (enən qol) təyin edilib; StatiCAD oynağı isə plato ilə davam edir. Bu şüurlu modelləşdirmə fərqidir; müqayisələr tələb nöqtəsi ətrafında aparılır (bax. İtmə Analizinin Doğrulama İşləri).