Dam Sehrbazı (Avtomatik Dam)
Bu məqalə StatiCAD-də dam sehrbazının (avtomatik dam) dam poliqonundan tam ağac qırma, beşik və ya qarışıq damı bir addımda necə qurduğunu izah edir. Ayrı-ayrı ferma və aşıq əlavə etmək üçün Dam Ferması Sehrbazı və Fermalar Arasında Avtomatik Aşıq məqalələrinə baxın.
Şəkil 1 – Üçmərtəbəli dəmir-beton bina üzərində qurulmuş qırma dam (3B önbaxış)
1. Bu məqalə haqqında
Sehrbaz dam poliqonu və kənar mailliklərindən qırma, beşik və ya qarışıq damın həndəsəsini qurur və bütün ağac daşıyıcı sistemi bir addımda analiz modelinə əlavə edir: mərtəklər, aşıqlar, mahya tiri, qırma və dərə mərtəkləri, fronton mərtəkləri, dirəklər, payandalar və saçaq taxtası. Örtük yükü mərtəklərə xətti yük kimi verilir və ya poliqon döşəmə dam səthinə şəbəkələnir.
Hansı buraxılışlarda? Dam sehrbazı StatiCAD-in bütün buraxılışlarında istifadə oluna bilər (ferma və aşıq sehrbazlarında olduğu kimi).
Nümunələrdə 20 × 10 m ölçülü üçmərtəbəli dəmir-beton bina istifadə olunur: ən üst mərtəbənin tir oxları dam poliqonu kimi götürülür və %33 mailliklə qırma dam qurulur.
2. Necə işləyir?
2.1. Dam həndəsəsi
Dam poliqonu dayaq xəttidir: mərtək ayaqlarının oturduğu divar və ya tir oxu. Hər kənara maillik (faizlə) verilir; fronton kimi işarələnmiş kənarda dam səthi şaquli olur (beşik damın fronton divarı). Sehrbaz kənarları saçaq çıxıntısı qədər xaricə sürüşdürərək saçaq xəttini tapır və damı çəkili düz skelet (weighted straight skeleton) üsulu ilə qurur: hər kənarın səthi öz mailliyi ilə yüksəlir, səthlərin kəsişdiyi xətlər isə mahya (üfüqi), qırmalar (qabarıq künclər) və dərələr (çökük künclər) olur. Bu üsul düzbucaqlı olmayan planlarda da (L, T, U formalı və çəp kənarlı çoxbucaqlılar) düzgün dam verir; müxtəlif kənar mailliklərini və frontonları birlikdə istifadə etmək olar.
Saçaq çıxıntısı üfüqi ölçüdür və susmaya görə mailliyə malik kənarlara aiddir; mailliyi fərqli olan kənarlarda çıxıntı elə tənzimlənir ki, saçaq ucu bütün yamaclarda eyni kotda qalsın (fasiləsiz nov xətti). Fronton kənarları əlavə olaraq “fronton saçağı” qədər uzadılır; mahya və aşıqlar fronton divarından kənara çıxır, onların uclarını fronton mərtəyi bağlayır.
2.2. Elementlər
| Element | Yerləşmə | Birləşmə |
|---|---|---|
| Mərtək | Hər yamacda saçağa dik, verilmiş aralıqla, yamacın ortasına nəzərən simmetrik. Qırma və dərələrin yanında qısalır (qısa mərtəklər). | Dayaq xəttində və aşıq kəsişmələrində bölünür (fasiləsiz tir). Mahya/qırma/dərə ucunda mafsallıdır. Saçaq ucu konsoldur. |
| Aşıq | Eyni kot xətləri: bütün yamaclarda eyni kotlarda, qırma və dərələrdə birləşən halqa. Yamacın təpəsinə çox yaxın olan aşıq qoyulmur (mahya tiri kifayətdir). | Mərtək oxlarının müstəvisində (eksentrisitetsiz). Ucları mafsallıdır. Dirək və payanda nöqtələrində bölünür. |
| Mahya / qırma / dərə | Skelet xətləri. Eyni düz xətt üzərindəki hissələr tək element təşkil edir. | Dayaq xəttində, aşıq uclarında və dirək nöqtələrində bölünür. |
| Fronton mərtəyi | Fronton saçağının xarici xətti boyunca. | Mərtək kəsiyində. |
| Dirək | Aşıqların və mahyanın altında; alt ucu mərtəbənin üst kotunda (Bölmə 6). | Alt ucu mafsallı, üst ucu fasiləsiz; StatiCAD-in “Ferma Dayağı” tipi (avtomatik dayaq almır). |
| Payanda | Hər dirəkdən iki tərəfə, daşıdığı aşıq/mahya boyunca; dirəklə verilmiş bucaq altında. | Hər iki ucu mafsallı (yalnız oxboyu qüvvə). Dirəyə sığmırsa eyni bucaqla qısaldılır. |
| Saçaq taxtası | Saçaq xətti boyunca, mərtək uclarını bağlayır. | Fasiləsiz. |
| Divar aşığı (mauerlat) | Dayaq xətti boyunca (istəyə bağlı, susmaya görə söndürülüb). | Dayaq xəttində dəmir-beton tir varsa, onunla üst-üstə düşür. |
| Ağac sütun (müstəqil dam) | Dayaq xəttindəki hər mərtək, qırma/dərə və fronton düyününün altında, mərtəbənin alt kotundan (Bölmə 4.3). | “Ağac Sütun/Dayaq” tipi: alt ucu avtomatik dayaq alır, üst ucu fasiləsizdir. |
2.3. Analiz modelinə bağlantı
Sonlu element modelində bir elementin ucu digərinin üzərində deyilsə, bu iki element bir-birinə bağlanmır. Buna görə sehrbaz bütün birləşmə nöqtələrini açıq şəkildə yaradır:
- Kənar yapışdırma: kənar tirinin sonlu element düyün xətti tirin mərkəzində deyil, təyin olunmuş oxundadır (nümunədə mərkəzdən 12,5 sm xaricdə). “Kənarları tirlərin FEM xətlərinə yapışdır” açıq olduqda (susmaya görə) poliqon kənarları 30 sm daxilindəki paralel tirin düyün xəttinə köçürülür; beləliklə mərtək ayaqları və qırma ucları tirə bağlanır.
- Bölünmə: mərtəklər aşıq kəsişmələrində, aşıqlar və mahya dirək və payanda uclarında, qırma və dərələr aşıq uclarında bölünür.
- Birləşdirmə: bir-birinə 6 sm-dən yaxın uclar birləşdirilir (proqramın 5 sm-lik düyün toleransı daxilində sürüşmüş tirlər birləşməni qaçırmasın deyə).
- Sütun izi: proqram sütunun plan izinə düşən tir ucunu sütun oxuna fiktiv tirlə bağlayır. Bu bağ yalnız tir ucu sütunun kot aralığında olduqda qurulur; sütunun üst ucundan xeyli yuxarıda qalan mərtək, mahya və aşıq ucları sütuna bağlanmır. Buna görə mərtəklər sütun xətlərində də tam uzunluğunu və nizamlı aralığını saxlayır.
3. Sehrbazı açma və dam poliqonu
Sehrbaz üç yerdən açılır: sol alətlər panelində Ferma və Aşıq düymələrinin altındakı Dam düyməsi, Çək › Dam (avtomatik dam sehrbazı)... və Makrolar › Çatı sihirbazı (otomatik çatı) (Dam sehrbazı, avtomatik dam...). Dam aktiv mərtəbədə qurulur; bünövrə mərtəbəsində sehrbaz açılmır.
Dam poliqonu iki yolla verilir:
- Seçilmiş poliqon döşəmə: sehrbaz açılarkən planda poliqon döşəmə seçilibsə, onun küncləri dam poliqonu olur. Pəncərə açıq olduqda “Seçilmiş poliqon döşəmədən” düyməsindən də istifadə etmək olar. Bu halda örtük seçimi öz-özünə “Mənbə poliqon döşəməni dam səthinə şəbəkələ” olur.
- Planda çəkmə: “Planda çək” düyməsi pəncərəni bağlayır; plan üzərində dayaq xəttinin künclərinə ardıcıl klikləyin (Shift: ortoqonal). Birinci nöqtəyə klikləmək və ya sağ klik poliqonu bağlayır (ən azı 3 nöqtə) və sehrbaz yenidən açılır. Eyni düz xətt üzərindəki aralıq nöqtələr birləşdirilir.
Şəkil 2 – Dam sehrbazı: solda plan önbaxışı (yamaclar, elementlər, kənar nömrələri), sağda Dam vərəqi
4. Dam vərəqi
4.1. Maillik və frontonlar
Susmaya görə maillik (faizlə; yanında dərəcə ilə bucaq göstərilir) yeni kənarların mailliyidir; “Bütün kənarlara tətbiq et (frontonları silir)” bütün kənarları bu mailliyə gətirir və frontonları ləğv edir. Kənar cədvəlində hər kənarın uzunluğu, mailliyi və fronton vəziyyəti göstərilir. Maillik xanası redaktə edilə bilər; yeni qiymət Enter ilə və ya başqa xanaya keçdikdə tətbiq olunur. Fronton xanasını işarələmək və ya önbaxışda kənara klikləmək frontonu açır/bağlayır (ən azı bir kənar maili qalmalıdır). Kənar nömrələri önbaxışda dairə içində göstərilir; fronton kənarları bənövşəyi rəngdədir.
Şəkil 3 – L planlı dam: iki qanadın ucu frontondur, daxili küncdə dərə var; 3B önbaxış siçanla sürükləməklə döndərilir
4.2. Saçaq və səviyyə
| Ayar | İzah |
|---|---|
| Saçaq çıxıntısı (üfüqi) | Mərtək uclarının dayaq xəttindən kənara çıxması (susmaya görə 50 sm). |
| Fronton saçağı | Mahyanın və aşıqların fronton kənarlarından kənara çıxması (susmaya görə 30 sm). |
| Oturma səviyyəsi | Aktiv mərtəbənin üst kotu (susmaya görə): dam ən üst mərtəbənin döşəmə/tir səviyyəsinə oturur. Aktiv mərtəbənin alt kotu (dam mərtəbəsi): dam ayrıca dam mərtəbəsində qurulur və həmin mərtəbənin alt kotuna (aşağıdakı mərtəbənin tirlərinə) oturur; döşəməsiz mərtəbədə sehrbaz bunu özü seçir. |
| Dayaq xəttinin əlavə kotu | Mərtək ayaqlarının oturma səviyyəsindən hündürlüyü (məs. mərtəkləri qaldıran alçaq divar). |
| Kənarları tirlərin FEM xətlərinə yapışdır (≤ 30 sm) | Bölmə 2.3. |
| Ağac material | Bütün dam elementlərinin materialı (layihədəki və kitabxanadakı ağaclar). |
Ayrıca dam mərtəbəsi və modal analiz: Sərt diafraqmalı modal analizdə döşəməsiz dam mərtəbəsinin diafraqma əsas (master) düyününə heç bir düyün bağlanmadığından modal həll yığılmaya bilər. Damı bina ilə birlikdə analiz edərkən onu ən üst mərtəbənin üst kotuna (susmaya görə) qurun.
4.3. Müstəqil dam analizi
Damı binadan asılı olmadan, təkbaşına analiz etmək üçün (məsələn, boş layihədə) Müstəqil dam analizi (binasız) işarələnir. Bu halda normalda tirlərə oturacaq düyünlərin altına mərtəbənin alt kotundan Ağac Sütun/Dayaq elementləri qoyulur: saçağın arxasındakı mərtək ayaqları, qırma və dərə küncləri, fronton xətlərindəki aşıq və mahya düyünləri. Bu elementlər ferma dayağı kimi deyil, ağac sütun kimi gəlir, buna görə alt ucları avtomatik dayaq alır. Sütun kəsiyi “Ağac sütun b × h” ilə verilir (susmaya görə 12 × 12 sm).
Aşıqların və mahyanın altındakı dirəklər də mərtəbənin alt kotuna enir və ağac sütuna çevrilir; seçim işarələndikdə dirək yerləşdirilməsi öz-özünə “Bərabər aralıqla” olur. Dam aktiv mərtəbənin üst kotuna oturur; oturma səviyyəsi və tirə yapışdırma istifadə olunmur (deaktiv görünür).
Şəkil 4 – Müstəqil dam analizi: mərtək ayaqlarının altında mərtəbənin alt kotundan ağac sütunlar, mərtəbənin alt kotuna enən dirəklər; sağda Dam vərəqindəki seçim
Sütun sayı və analiz: Hər mərtək ayağının altına bir sütun qoyulduğundan sütun aralığı mərtək aralığına bərabərdir (12 × 8 m-lik nümunədə 80 sütun). Boş layihədə 10 × 6 m və 45 × 24 m ölçülü qırma damların analizi havada qalan element və ya sinqulyar matris xəbərdarlıqları olmadan tamamlandı; sütunların alt ucları bərkidilmiş dayaq aldı.
5. Elementlər vərəqi
Mərtək aralığı və kəsiyi; aşıqlar (açıq/bağlı, susmaya görə maillikdəki üfüqi aralıq, kəsik); mahya tiri; qırma/dərə mərtəkləri; fronton mərtəyi; saçaq taxtası və divar aşığı ayrı-ayrılıqda açılıb-bağlanır və onların kəsikləri (b × h, sm) daxil edilir. Susmaya görə kəsiklər: mərtək 5 × 10 (50 sm aralıq), aşıq 10 × 12, mahya 12 × 16, qırma/dərə 10 × 16, dirək 10 × 10, payanda 8 × 10, saçaq taxtası 3 × 15.
Aşıq kotları damın ən yüksək nöqtəsinin hündürlüyü bərabər bölünərək tapılır: aralıq susmaya görə maillikdəki üfüqi məsafədir (məs. 200 sm × %33 → ən çoxu 66 sm kot addımı). Xülasə sətri faktiki kot addımını göstərir.
Şəkil 5 – Elementlər, Dirəklər və Yük / örtük vərəqləri
6. Dirəklər və payandalar
Dirəklər aşıqların və mahya tirinin altına qoyulur. İki yerləşdirmə növü var:
| Yerləşdirmə | İzah |
|---|---|
| Daşıyıcı tir xətləri üzərinə (susmaya görə) | Dirək aşığın/mahyanın planda mərtəbənin üst kotundakı tiri kəsdiyi nöqtəyə qoyulur; alt ucu tirin düyün xəttinə oturur və analizdə tirə bağlanır. Altında tir olmayan aşıq/mahya üçün xülasədə xəbərdarlıq göstərilir. |
| Bərabər aralıqla | Dirəklər verilmiş aralığı aşmadan bərabər paylanır. Alt uclarının altında tir yoxdursa, analizdə havada qalırlar (döşəmə qabığı daxili düyün almır); proqram xəbərdarlıq edir. |
Payandalar hər dirəkdən onun daşıdığı elementin iki tərəfinə, dirəklə verilmiş bucaq altında (susmaya görə 45°) və verilmiş üfüqi uzunluqla (susmaya görə 60 sm) qoyulur. Şaquli uzunluq dirəyə sığmırsa, payanda eyni bucaqla qısaldılır; qonşu dirəyə çox yaxın olan tərəfə payanda qoyulmur.
Aşıq aralığı: Dirəklər yalnız daşıyıcı xətlərə qoyulduqda aşığın aralığı tirlər arasındakı məsafə qədər ola bilər (nümunədə 6,5 m). Element yoxlamalarından sonra lazım gələrsə bərabər aralıqlı yerləşdirməni seçin və dirəklərin altına tir əlavə edin və ya aşıq kəsiyini böyüdün.
7. Yük / örtük vərəqi
| Seçim | İzah |
|---|---|
| Mərtəklərə xətti yük kimi | Hər mərtək öz aralığına bərabər enlik üzrə örtük yükü G-ni (dam səthində, kq/m²) və qar yükünü (üfüqi proyeksiyada, kq/m² × cos α) xətti yük kimi alır (tirin əlavə G və Q yükləri, kq/m). Susmaya görə: G = 50, qar = 75 kq/m². |
| Mənbə poliqon döşəməni dam səthinə şəbəkələ | Dam poliqonu poliqon döşəmədən götürülübsə, döşəmə tir uc kotlarına görə üçbucaqlı şəbəkə ilə dam səthinə oturdulur (Makrolar › Poligon döşemeyi kiriş uç kotlarına göre ağla (TIN - çatı kaplaması) ilə eyni; bax: Dam Örtüyü və Dirək Kotlarının Avtomatik Ayarlanması). Yüklər döşəmənin öz G/Q qiymətləridir; örtük üçün nazik və yüngül döşəmə (məs. OSB) istifadə edin. Dam səthinin altında qalan düyünlər (dirək altları, payandalar, ferma alt qurşaqları, damın altındakı mərtəbə tirləri) şəbəkəyə daxil edilmir; onların sayı xülasədə göstərilir. |
| Yüksüz | Dam elementlərinə əlavə yük verilmir (yalnız öz çəkisi). |
Seçim qrupu: bütün elementlər tək seçim qrupuna yerləşdirilir (ROOF-01, ROOF-02 …; prefiks dəyişdirilə bilər); qrup seçilib silinə bilər. “Bu poliqondakı əvvəlki damı sil” işarələnibsə, sehrbazı eyni poliqonla yenidən işə salmaq əvvəlki damı silir və yenisini qurur (sessiya daxilində).
8. Damın yaradılması və nəticə
“Damı yarat” elementləri modelə əlavə edir; nəticə pəncərəsində qrupun adı, tir və dirək sayları, elementlərin siyahısı və xəbərdarlıqlar göstərilir. Əməliyyatdan əvvəl və sonra geri qaytarma qeydi alınır: Geri Qaytar damı tək addımda silir.
Şəkil 6 – Nümunə qırma dam (3B önbaxış): aşıq halqası, mahya, qırmalar, tir xətləri üzərindəki dirəklər və payandalar
9. Analiz qeydləri
- Nümunə qırma və beşik damlarda analiz xəbərdarlıqsız tamamlandı: havada qalan element qrupu yoxdur, sərtlik matrisi sinqulyar deyil, modal analiz normaldır.
- “Yük aktarımı yapılırken kısmi hata” (yük ötürülməsində qismən xəta) nisbəti damla dəyişə bilər: bu, klassik yük yolunda aparılan cəm yoxlamasıdır (mərtəbənin ümumi yükü ilə zəmin mərtəbəsinin şaquli elementlərinə çatan yük müqayisə edilir). Dirəklər tirlərə oturduğundan dam yükü klassik yolda izlənmir; sonlu element həlli bundan təsirlənmir.
- “Ahşap ızgara algılanan ama titreşim tanımı olmayan hesap aksları” (ağac tir şəbəkəsi aşkarlanan, lakin titrəyiş təyini olmayan hesab oxları) məlumatı ən üst mərtəbənin döşəmələri üzərindəki ağac tirlərdən irəli gəlir; dam üçün titrəyiş yoxlaması tələb olunmur.
- Mərtəklər, aşıqlar və digər elementlər ağac tir və sütun layihələndirməsi ilə yoxlanılır; kəsikləri nəticələrə görə yeniləyin.
10. Məhdudiyyətlər
- Parametrlər layihə ilə birlikdə saxlanmır; elementlər adi tir və dirək kimi saxlanır. Damı dəyişdirmək üçün sehrbazı eyni poliqonla yenidən işə salın (“əvvəlki damı sil” sessiya daxilində keçərlidir) və ya qrupu silib damı yenidən qurun.
- Dam boşluqları, mansard pəncərələri, reykalar, mərtək dartqıları (aşıqsız dam) və dirək bağları hələlik yoxdur.
- Müstəqil damda hər mərtək ayağının altına sütun qoyulur; daha seyrək sütunlar və onların üzərində mərtəkləri daşıyan tir düzəni hələlik yoxdur.
- Əyrixətli poliqon kənarları dəstəklənmir; çox qısa kənar böyük saçaq çıxıntısı ilə birlikdə saçaq xəttinin özü-özünü kəsməsinə səbəb olarsa, sehrbaz xəbərdarlıq edir.