Dam Sehrbazı (Avtomatik Dam)

Bu məqalə StatiCAD-də dam sehrbazının (avtomatik dam) dam poliqonundan tam ağac, polad və ya yüngül polad qırma, beşik və ya qarışıq damı bir addımda necə qurduğunu izah edir. Ayrı-ayrı ferma və aşıq əlavə etmək üçün Dam Ferması Sehrbazı və Fermalar Arasında Avtomatik Aşıq məqalələrinə baxın.

Şəkil 1 – Üçmərtəbəli dəmir-beton bina üzərində qurulmuş qırma dam (3B önbaxış)

1. Bu məqalə haqqında

Sehrbaz dam poliqonu və kənar mailliklərindən qırma, beşik və ya qarışıq damın həndəsəsini qurur və bütün ağac daşıyıcı sistemi bir addımda analiz modelinə əlavə edir: mərtəklər, aşıqlar, mahya tiri, qırma və dərə mərtəkləri, fronton mərtəkləri, dirəklər, payandalar və saçaq taxtası. Örtük yükü mərtəklərə xətti yük kimi verilir və ya poliqon döşəmə dam səthinə şəbəkələnir. Damda qüllə, şaxta və ya baca üçün boşluq açıla bilər (Bölmə 10); makro boşluq kənarlarında çəkilmiş divarların üst kotlarını çərçivə tirlərinə bərabərləşdirir (Bölmə 11).

info

Hansı buraxılışlarda? Dam sehrbazı StatiCAD-in bütün buraxılışlarında istifadə oluna bilər (ferma və aşıq sehrbazlarında olduğu kimi). Polad dam seçimi (Bölmə 5.1) StatiCAD Ultimate və Hybrid, yüngül polad dam seçimi isə yalnız StatiCAD Ultimate buraxılışında mövcuddur.

Nümunələrdə 20 × 10 m ölçülü üçmərtəbəli dəmir-beton bina istifadə olunur: ən üst mərtəbənin tir oxları dam poliqonu kimi götürülür və %33 mailliklə qırma dam qurulur.

2. Necə işləyir?

2.1. Dam həndəsəsi

Dam poliqonu dayaq xəttidir: mərtək ayaqlarının oturduğu divar və ya tir oxu. Hər kənara maillik (faizlə) verilir; fronton kimi işarələnmiş kənarda dam səthi şaquli olur (beşik damın fronton divarı). Sehrbaz kənarları saçaq çıxıntısı qədər xaricə sürüşdürərək saçaq xəttini tapır və damı çəkili düz skelet (weighted straight skeleton) üsulu ilə qurur: hər kənarın səthi öz mailliyi ilə yüksəlir, səthlərin kəsişdiyi xətlər isə mahya (üfüqi), qırmalar (qabarıq künclər) və dərələr (çökük künclər) olur. Bu üsul düzbucaqlı olmayan planlarda da (L, T, U formalı və çəp kənarlı çoxbucaqlılar) düzgün dam verir; müxtəlif kənar mailliklərini və frontonları birlikdə istifadə etmək olar.

Saçaq çıxıntısı üfüqi ölçüdür və susmaya görə mailliyə malik kənarlara aiddir; mailliyi fərqli olan kənarlarda çıxıntı elə tənzimlənir ki, saçaq ucu bütün yamaclarda eyni kotda qalsın (fasiləsiz nov xətti). Fronton kənarları əlavə olaraq “fronton saçağı” qədər uzadılır; mahya və aşıqlar fronton divarından kənara çıxır, onların uclarını fronton mərtəyi bağlayır.

2.2. Elementlər

Element	Yerləşmə	Birləşmə
Mərtək	Hər yamacda saçağa dik, verilmiş aralıqla, yamacın ortasına nəzərən simmetrik. Qırma və dərələrin yanında qısalır (qısa mərtəklər).	Dayaq xəttində və aşıq kəsişmələrində bölünür (fasiləsiz tir). Mahya/qırma/dərə ucunda mafsallıdır. Saçaq ucu konsoldur.
Aşıq	Eyni kot xətləri: bütün yamaclarda eyni kotlarda, qırma və dərələrdə birləşən halqa. Yamacın təpəsinə çox yaxın olan aşıq qoyulmur (mahya tiri kifayətdir).	Mərtək oxlarının müstəvisində (eksentrisitetsiz). Ucları mafsallıdır. Dirək və payanda nöqtələrində bölünür.
Mahya / qırma / dərə	Skelet xətləri. Eyni düz xətt üzərindəki hissələr tək element təşkil edir.	Dayaq xəttində, aşıq uclarında və dirək nöqtələrində bölünür.
Fronton mərtəyi	Fronton saçağının xarici xətti boyunca.	Mərtək kəsiyində.
Dirək	Aşıqların və mahyanın altında; alt ucu mərtəbənin üst kotunda (Bölmə 6).	Alt ucu mafsallı, üst ucu fasiləsiz; StatiCAD-in “Ferma Dayağı” tipi (avtomatik dayaq almır).
Payanda	Hər dirəkdən iki tərəfə, daşıdığı aşıq/mahya boyunca; dirəklə verilmiş bucaq altında.	Hər iki ucu mafsallı (yalnız oxboyu qüvvə). Dirəyə sığmırsa eyni bucaqla qısaldılır.
Saçaq taxtası	Saçaq xətti boyunca, mərtək uclarını bağlayır.	Fasiləsiz.
Divar aşığı (mauerlat)	Dayaq xətti boyunca (istəyə bağlı, susmaya görə söndürülüb).	Dayaq xəttində dəmir-beton tir varsa, onunla üst-üstə düşür.
Boşluq çərçivə tiri	Dam boşluğunun kənarı boyunca, dam müstəvisində (Bölmə 10).	Kəsilən elementlərin uclarında bölünür; həmin elementlər ona mafsallı bağlanır. Tək dam müstəvisindəki boşluqda yan çərçivə mərtəklərinə mafsallı bağlanır; digər boşluqlarda küncləri sərtdir.
Yan çərçivə mərtəyi	Tək dam müstəvisindəki boşluğun hər iki tərəfində, maillik boyunca tam uzunluqda (Bölmə 10.3).	Mərtək kimi, çərçivə tiri kəsiyi ilə.
Ağac sütun (müstəqil dam)	Dayaq xəttindəki hər mərtək, qırma/dərə və fronton düyününün altında, mərtəbənin alt kotundan (Bölmə 4.3).	“Ağac Sütun/Dayaq” tipi: alt ucu avtomatik dayaq alır, üst ucu fasiləsizdir.

2.3. Analiz modelinə bağlantı

Sonlu element modelində bir elementin ucu digərinin üzərində deyilsə, bu iki element bir-birinə bağlanmır. Buna görə sehrbaz bütün birləşmə nöqtələrini açıq şəkildə yaradır:

• Kənar yapışdırma: kənar tirinin sonlu element düyün xətti tirin mərkəzində deyil, təyin olunmuş oxundadır (nümunədə mərkəzdən 12,5 sm xaricdə). “Kənarları tirlərin FEM xətlərinə yapışdır” açıq olduqda (susmaya görə) poliqon kənarları 30 sm daxilindəki paralel tirin düyün xəttinə köçürülür; beləliklə mərtək ayaqları və qırma ucları tirə bağlanır.
• Bölünmə: mərtəklər aşıq kəsişmələrində, aşıqlar və mahya dirək və payanda uclarında, qırma və dərələr aşıq uclarında bölünür.
• Birləşdirmə: bir-birinə 6 sm-dən yaxın uclar birləşdirilir (proqramın 5 sm-lik düyün toleransı daxilində sürüşmüş tirlər birləşməni qaçırmasın deyə).
• Sütun izi: proqram sütunun plan izinə düşən tir ucunu sütun oxuna fiktiv tirlə bağlayır. Bu bağ yalnız tir ucu sütunun kot aralığında olduqda qurulur; sütunun üst ucundan xeyli yuxarıda qalan mərtək, mahya və aşıq ucları sütuna bağlanmır. Buna görə mərtəklər sütun xətlərində də tam uzunluğunu və nizamlı aralığını saxlayır.

3. Sehrbazı açma və dam poliqonu

Sehrbaz üç yerdən açılır: sol alətlər panelində Ferma və Aşıq düymələrinin altındakı Dam düyməsi, Çək › Dam (avtomatik dam sehrbazı)... və Makrolar › Çatı sihirbazı (otomatik çatı) (Dam sehrbazı, avtomatik dam...). Dam aktiv mərtəbədə qurulur; bünövrə mərtəbəsində sehrbaz açılmır.

Dam poliqonu iki yolla verilir:

1. Seçilmiş poliqon döşəmə: sehrbaz açılarkən planda poliqon döşəmə seçilibsə, onun küncləri dam poliqonu olur. Pəncərə açıq olduqda “Seçilmiş poliqon döşəmədən” düyməsindən də istifadə etmək olar. Bu halda örtük seçimi öz-özünə “Mənbə poliqon döşəməni dam səthinə şəbəkələ” olur.
2. Planda çəkmə: “Planda çək” düyməsi pəncərəni bağlayır; plan üzərində dayaq xəttinin künclərinə ardıcıl klikləyin (Shift: ortoqonal). Birinci nöqtəyə klikləmək və ya sağ klik poliqonu bağlayır (ən azı 3 nöqtə) və sehrbaz yenidən açılır. Eyni düz xətt üzərindəki aralıq nöqtələr birləşdirilir.

Şəkil 2 – Dam sehrbazı: solda plan önbaxışı (yamaclar, elementlər, kənar nömrələri), sağda Dam vərəqi

4. Dam vərəqi

4.1. Maillik və frontonlar

Susmaya görə maillik (faizlə; yanında dərəcə ilə bucaq göstərilir) yeni kənarların mailliyidir; “Bütün kənarlara tətbiq et (frontonları silir)” bütün kənarları bu mailliyə gətirir və frontonları ləğv edir. Kənar cədvəlində hər kənarın uzunluğu, mailliyi və fronton vəziyyəti göstərilir. Maillik xanası redaktə edilə bilər; yeni qiymət Enter ilə və ya başqa xanaya keçdikdə tətbiq olunur. Fronton xanasını işarələmək və ya önbaxışda kənara klikləmək frontonu açır/bağlayır (ən azı bir kənar maili qalmalıdır). Kənar nömrələri önbaxışda dairə içində göstərilir; fronton kənarları bənövşəyi rəngdədir.

Şəkil 3 – L planlı dam: iki qanadın ucu frontondur, daxili küncdə dərə var; 3B önbaxış siçanla sürükləməklə döndərilir

4.2. Saçaq və səviyyə

Ayar	İzah
Saçaq çıxıntısı (üfüqi)	Mərtək uclarının dayaq xəttindən kənara çıxması (susmaya görə 50 sm).
Fronton saçağı	Mahyanın və aşıqların fronton kənarlarından kənara çıxması (susmaya görə 30 sm).
Oturma səviyyəsi	Aktiv mərtəbənin üst kotu (susmaya görə): dam ən üst mərtəbənin döşəmə/tir səviyyəsinə oturur. Aktiv mərtəbənin alt kotu (dam mərtəbəsi): dam ayrıca dam mərtəbəsində qurulur və həmin mərtəbənin alt kotuna (aşağıdakı mərtəbənin tirlərinə) oturur; döşəməsiz mərtəbədə sehrbaz bunu özü seçir.
Dayaq xəttinin əlavə kotu	Mərtək ayaqlarının oturma səviyyəsindən hündürlüyü (məs. mərtəkləri qaldıran alçaq divar).
Kənarları tirlərin FEM xətlərinə yapışdır (≤ 30 sm)	Bölmə 2.3.
Ağac material	Bütün dam elementlərinin materialı (layihədəki və kitabxanadakı ağaclar).

danger

Ayrıca dam mərtəbəsi və modal analiz: Sərt diafraqmalı modal analizdə döşəməsiz dam mərtəbəsinin diafraqma əsas (master) düyününə heç bir düyün bağlanmadığından modal həll yığılmaya bilər. Damı bina ilə birlikdə analiz edərkən onu ən üst mərtəbənin üst kotuna (susmaya görə) qurun.

4.3. Müstəqil dam analizi

Damı binadan asılı olmadan, təkbaşına analiz etmək üçün (məsələn, boş layihədə) Müstəqil dam analizi (binasız) işarələnir. Bu halda normalda tirlərə oturacaq düyünlərin altına mərtəbənin alt kotundan sütunlar qoyulur: saçağın arxasındakı mərtək ayaqları, qırma və dərə küncləri, fronton xətlərindəki aşıq və mahya düyünləri (ağac damda Ağac Sütun/Dayaq, polad damda polad sütunlar, yüngül polad damda yüngül polad sütunlar). Bu elementlər ferma dayağı kimi deyil, sütun kimi gəlir, buna görə alt ucları avtomatik dayaq alır. Sütun kəsiyi “Sütun b × h” (ağac, susmaya görə 12 × 12 sm) və ya sütun profili (polad, yüngül polad) ilə verilir.

Aşıqların və mahyanın altındakı dirəklər də mərtəbənin alt kotuna enir və ağac sütuna çevrilir; seçim işarələndikdə dirək yerləşdirilməsi öz-özünə “Bərabər aralıqla” olur. Dam aktiv mərtəbənin üst kotuna oturur; oturma səviyyəsi və tirə yapışdırma istifadə olunmur (deaktiv görünür).

Şəkil 4 – Müstəqil dam analizi: mərtək ayaqlarının altında mərtəbənin alt kotundan ağac sütunlar, mərtəbənin alt kotuna enən dirəklər; sağda Dam vərəqindəki seçim

info

Sütun sayı və analiz: Hər mərtək ayağının altına bir sütun qoyulduğundan sütun aralığı mərtək aralığına bərabərdir (12 × 8 m-lik nümunədə 80 sütun). Boş layihədə 10 × 6 m və 45 × 24 m ölçülü qırma damların analizi havada qalan element və ya sinqulyar matris xəbərdarlıqları olmadan tamamlandı; sütunların alt ucları bərkidilmiş dayaq aldı.

5. Elementlər vərəqi

Mərtək aralığı və kəsiyi; aşıqlar (açıq/bağlı, susmaya görə maillikdəki üfüqi aralıq, kəsik); mahya tiri; qırma/dərə mərtəkləri; fronton mərtəyi; saçaq taxtası və divar aşığı ayrı-ayrılıqda açılıb-bağlanır və onların kəsikləri (b × h, sm) daxil edilir. Susmaya görə kəsiklər: mərtək 5 × 10 (50 sm aralıq), aşıq 10 × 12, mahya 12 × 16, qırma/dərə 10 × 16, dirək 10 × 10, payanda 8 × 10, saçaq taxtası 3 × 15.

Aşıq kotları damın ən yüksək nöqtəsinin hündürlüyü bərabər bölünərək tapılır: aralıq susmaya görə maillikdəki üfüqi məsafədir (məs. 200 sm × %33 → ən çoxu 66 sm kot addımı). Xülasə sətri faktiki kot addımını göstərir.

Şəkil 5 – Elementlər, Dirəklər və Yük / örtük vərəqləri

5.1. Polad və yüngül polad damlar

Dam vərəqində Material növü Polad və ya Yüngül polad seçildikdə (polad: Ultimate və Hybrid; yüngül polad: yalnız Ultimate) Elementlər, Dirəklər və Boşluqlar vərəqlərindəki b × h xanalarının yerinə hər element qrupu üçün profil ailəsi və profil gəlir; müstəqil damın sütun kəsiyi də profil olur. Material siyahısı polad siniflərini göstərir (susmaya görə S235). Növ dəyişdirildikdə material, profillər və düzən (mərtək və aşıq aralığı, dirəklər, payandalar) həmin növün susmaya görə qiymətlərinə qayıdır; maillik, poliqon, saçaq, boşluq və yük ayarları qorunur.

Növ	Düzən	Susmaya görə profillər
Polad	Əsas mərtəklər hər yamac boyunca ən çoxu 400 sm aralıqla bərabər düzülür; aşıqlar (planda 150 sm) mərtəklərin üstündədir; aşıqlar, mahya və saçaq taxtası ox eksentrisiteti (ofset, Bölmə 5.2) ilə mərtəklərin üstünə oturur. Aşıqlar, mahya və saçaq taxtası hər əsas mərtəkdə və dayaq xəttində ayrı aralıqlara bölünür (Lb = aralıq; FEM-də fasiləsiz). Dirəklər və payandalar söndürülüb; örtük yükü aşıqlara verilir (Bölmə 7).	Mərtək IPE 200, aşıq IPE 120, mahya IPE 160, qırma/dərə IPE 200, saçaq taxtası UPN 120, divar aşığı IPE 160, dirək HE 100 A, payanda IPE 100, sütun HE 160 A
Yüngül polad	Ağac düzəninin qarşılığı: C/Σ mərtəklər 60 sm aralıqla, aşıqlar mərtəklərin altında, dirəklər və payandalar açıq; örtük yükü mərtəklərə verilir. Mərtəyin üst qurşağı örtüyə vintlə bərkidilib (yanal tutulub) susmaya görə işarəlidir (müsbət momentdə yanal burulmalı burkulma yoxdur); örtük vintlə bərkidilməyibsə, işarəni götürün.	Mərtək, aşıq, mahya, divar aşığı CC C150x80x20x2; qırma/dərə CC C200x80x16x2; saçaq taxtası, dirək, payanda CC C100x60x18x2; sütun CC C150x80x21x2,5

Şəkil 5a – Polad dam (12 × 8 m qırma dam, %30): bərabər aralıqlı əsas mərtəklər, 150 sm aralıqla aşıqlar; profillər qruplar üzrə

Şəkil 5b – Yüngül polad dam: 60 sm aralıqla C mərtəklər, mərtəyin üst qurşağı örtüyə vintlə bərkidilib

Çərçivə tiri sətrində “(mərtək)” seçilərsə, çərçivə tiri mərtək profilini alır. Xülasə sətri ümumi çəkini (kq) göstərir. Polad elementlər polad element yoxlamasından, yüngül polad elementlər isə yüngül polad element yoxlamasından keçir; kifayətsiz elementlərin vurğulanması və sayı (Bölmə 9.3) hər iki növdə işləyir.

danger

Beşik polad damda mahya: Dirəksiz beşik (frontonlu) polad damda mahya tiri fronton divarları və mərtək cütləri arasında daşıyıcı tirdir. 10 × 8 m-lik nümunədə susmaya görə IPE 160 mahya (və seçilərsə UPN 100 aşıqlar) kifayətsiz çıxır; uzun mahyanın altına dirək əlavə edin və ya daha böyük mahya profili istifadə edin. Susmaya görə profillərlə 12 × 8 m-lik qırma damda kifayətsiz element yoxdur (ən böyük nisbət 0,32, IPE 200 mərtək; aşıqlarda 0,28).

5.2. Ox eksentrisiteti (ofset)

Elementlər vərəqinin sonundakı Ox eksentrisiteti (ofset) seçimləri aşıqların, mahya tirinin və saçaq taxtasının mərtəklərə nəzərən eksentrisitetini modelə daxil edir. Sonlu element düyünü mərtəklə ortaq qalır (elementlərin bölünməsi və birləşmələr dəyişmir); yalnız elementin oxu ofsetlə (ofset2) sürüşdürülür. Eksentrisitet Layihənin Ümumi Parametrlərində “Ofset1 və Ofset2 qiymətlərini sistem sərtlik matrisində nəzərə al” seçimi açıq olduqda (susmaya görə) analizə daxil olur və 3B görünüşdə element kənarlaşmış çəkilir.

Seçim	Polad dam (susmaya görə açıq)	Ağac və yüngül polad dam (susmaya görə qapalı)
Aşıq	Aşıqlar mərtəklərin üstünə oturur: ox mərtəyin üst üzü + haşıq/2 səviyyəsindədir	Mərtəklər aşıqlara oturur: aşıq oxu mərtəyin alt üzü − haşıq/2 səviyyəsindədir
Mahya	Mahya tiri mərtəklərin üstünə oturur	Mərtəklər mahya tirinə oturur (mahya aşağıda)
Saçaq taxtası	Saçaq taxtası mərtək uclarının üstünə oturur	(seçim yoxdur: saçaq taxtası mərtək uclarını bağlayan lövhədir)

Maili mərtəyin üst və alt üzləri oxdan şaquli istiqamətdə h_mərtək/(2·cos α) məsafədədir; aşıqlarda yamacın mailliyi, mahya və saçaq taxtasında susmaya görə maillik istifadə olunur. Nümunə: IPE 200 mərtək, IPE 120 aşıq, %30 maillik → aşıq oxu düyündən 10,44 + 6 = 16,44 sm yuxarıda; 5 × 10 ağac mərtək, 10 × 12 aşıq → 5,22 + 6 = 11,22 sm aşağıda. Seçimlər layihə ilə birlikdə saxlanılır.

Şəkil 5c – Polad damın ox eksentrisiteti seçimləri (elementlər mərtəklərin üstündə)

6. Dirəklər və payandalar

Dirəklər aşıqların və mahya tirinin altına qoyulur. İki yerləşdirmə növü var:

Yerləşdirmə	İzah
Daşıyıcı tir xətləri üzərinə (susmaya görə)	Dirək aşığın/mahyanın planda mərtəbənin üst kotundakı tiri kəsdiyi nöqtəyə qoyulur; alt ucu tirin düyün xəttinə oturur və analizdə tirə bağlanır. Altında tir olmayan aşıq/mahya üçün xülasədə xəbərdarlıq göstərilir.
Bərabər aralıqla	Dirəklər verilmiş aralığı aşmadan bərabər paylanır. Alt uclarının altında tir yoxdursa, analizdə havada qalırlar (döşəmə qabığı daxili düyün almır); proqram xəbərdarlıq edir.

Payandalar hər dirəkdən onun daşıdığı elementin iki tərəfinə, dirəklə verilmiş bucaq altında (susmaya görə 45°) və verilmiş üfüqi uzunluqla (susmaya görə 60 sm) qoyulur. Şaquli uzunluq dirəyə sığmırsa, payanda eyni bucaqla qısaldılır; qonşu dirəyə çox yaxın olan tərəfə payanda qoyulmur.

tip

Aşıq aralığı: Dirəklər yalnız daşıyıcı xətlərə qoyulduqda aşığın aralığı tirlər arasındakı məsafə qədər ola bilər (nümunədə 6,5 m). Element yoxlamalarından sonra lazım gələrsə bərabər aralıqlı yerləşdirməni seçin və dirəklərin altına tir əlavə edin və ya aşıq kəsiyini böyüdün.

7. Yük / örtük vərəqi

Seçim	İzah
Mərtəklərə xətti yük kimi	Hər mərtək öz aralığına bərabər enlik üzrə örtük yükü G-ni (dam səthində, kq/m²) və qar yükünü (üfüqi proyeksiyada, kq/m² × cos α) xətti yük kimi alır (tirin əlavə G və Q yükləri, kq/m). Susmaya görə: G = 50, qar = 75 kq/m².
Mənbə poliqon döşəməni dam səthinə şəbəkələ	Dam poliqonu poliqon döşəmədən götürülübsə, döşəmə tir uc kotlarına görə üçbucaqlı şəbəkə ilə dam səthinə oturdulur (Makrolar › Poligon döşemeyi kiriş uç kotlarına göre ağla (TIN - çatı kaplaması) ilə eyni; bax: Dam Örtüyü və Dirək Kotlarının Avtomatik Ayarlanması). Yüklər döşəmənin öz G/Q qiymətləridir; örtük üçün nazik və yüngül döşəmə (məs. OSB) istifadə edin. Dam səthinin altında qalan düyünlər (dirək altları, payandalar, ferma alt qurşaqları, damın altındakı mərtəbə tirləri) şəbəkəyə daxil edilmir; onların sayı xülasədə göstərilir. Döşəmənin içindəki dam boşluqları şəbəkədən çıxarılır (Bölmə 10.2).
Yüksüz	Dam elementlərinə əlavə yük verilmir (yalnız öz çəkisi).

Polad damda “Mərtəklərə xətti yük kimi” seçimi aşıqları yükləyir: hər aşıq öz aralığı enində örtük (dam səthində) və qar (planda) xətti yüklərini, mahya tiri mahya zolağını (hər iki yamacda yarım aralıq), saçaq taxtası isə saçaq zolağını (çıxıntı + yarım aralıq) alır. Saçaq taxtası və ya mahya tiri söndürülübsə, həmin zolaq ən aşağıdakı və ya ən yuxarıdakı aşığa əlavə edilir; aşıqsız damda əsas mərtəklər yüklənir. 12 × 8 m-lik qırma dam nümunəsində ümumi örtük yükü 6299 kq-dır (dam səthi 122 m² × 50 kq/m² = 6108 kq; fərq dayaq xəttinin yanındakı yarım aralığın da saçaq taxtasına verilməsindəndir, etibarlı tərəfdə).

Seçim qrupu: bütün elementlər tək seçim qrupuna yerləşdirilir (ROOF-01, ROOF-02 …; prefiks dəyişdirilə bilər); qrup seçilib silinə bilər. “Əvvəlki damı sil, yerinə qur” işarələnibsə, açıq dam (və ya eyni poliqondakı əvvəlki dam) silinir və yenisi eyni adla qurulur (Bölmə 9).

8. Damın yaradılması və nəticə

“Damı yarat” elementləri modelə əlavə edir; nəticə pəncərəsində qrupun adı, tir və dirək sayları, elementlərin siyahısı və xəbərdarlıqlar göstərilir. Əməliyyatdan əvvəl və sonra geri qaytarma qeydi alınır: Geri Qaytar damı tək addımda silir.

Şəkil 6 – Nümunə qırma dam (3B önbaxış): aşıq halqası, mahya, qırmalar, tir xətləri üzərindəki dirəklər və payandalar

9. Saxlanılmış damın açılması və dəyişdirilməsi

Sehrbazın qurduğu hər damın poliqonu və bütün ayarları layihə faylında saxlanılır (V10.0.7.1 və sonrakı versiyalar; .sbd və .sy4). Layihə bağlanıb yenidən açıldıqda Dam düyməsi sehrbazı boş açmır: mərtək, aşıq və dirək kimi ayarları dəyişdirib eyni damı yenidən qurmaq olar.

9.1. Saxlanılmış damın açılması

Sehrbaz açılarkən dam bu ardıcıllıqla seçilir:

1. Planda və ya 3B görünüşdə damın bir elementi seçilibsə (mərtək, aşıq, dirək…), həmin dam açılır.
2. Seçilmiş poliqon döşəmə üzərində dam qurulubsa, həmin dam açılır.
3. Əks halda bu sessiyada aktiv mərtəbədə qurulan və ya açılan sonuncu dam açılır.
4. Əks halda aktiv mərtəbənin sonuncu saxlanılmış damı açılır; mərtəbədə dam yoxdursa, sehrbaz yeni dam üçün boş açılır.

Önbaxışın üstündəki Dam siyahısı layihənin bütün saxlanılmış damlarını (qrup adı və mərtəbə) göstərir; başqa damı seçmək onun poliqonunu və ayarlarını yükləyir. — Yeni dam — poliqonu təmizləyir (ayarlar qalır), beləliklə yeni dam çəkmək olar.

Şəkil 7 – Layihə yenidən açıldıqdan sonra Dam düyməsi saxlanılmış CATI-01 damını poliqonu və ayarları ilə açır; düymə “Damı yenilə” olur

9.2. Damın yenilənməsi

Saxlanılmış dam açıq olduqda Damı yenilə köhnə damın bütün elementlərini silir və damı yeni ayarlarla eyni qrup adı ilə (məs. ROOF-01) yenidən qurur; tək Geri Qaytar addımı onu bərpa edir. “Əvvəlki damı sil, yerinə qur” işarəsi götürülərsə, köhnə dam qalır və yeni ayarlarla ikinci dam (ROOF-02) qurulur.

danger

Əllə edilən dəyişikliklər: Dam hər yenilənmədə öz ayarlarından yenidən yaradılır. Dam elementlərində əllə edilən dəyişikliklər (köçürülən, silinən və ya ölçüləri dəyişdirilən elementlər) yenilənmədə itir; kəsikləri sehrbazın Elementlər vərəqində dəyişdirin.

9.3. Kifayətsiz elementlər

Analizdən sonra açıq damın son analizdə ağac tir/sütun yoxlamasını ödəməyən elementləri önbaxışda (plan və 3B) qırmızı çəkilir və onların sayı önbaxışın üstündə göstərilir (məs. “Son analiz: 49 / 177 element kifayətsiz”). Qırmızı xətlər modeldəki mövcud elementlərin mövqeləridir; hər hansı ayar dəyişən kimi bu göstərmə söndürülür, çünki elementlər yeni ayarlarla yerini dəyişir. Analiz aparılmayıbsa, sehrbaz “Kifayətsiz elementləri göstərmək üçün analiz aparın” yazır.

Şəkil 8 – Zəif kəsikli damda analizdən sonra qırmızı göstərilən kifayətsiz mərtəklər, aşıqlar və qırma mərtəkləri

info

Ferma və aşıq sehrbazları: Ferma və aşıq sehrbazlarının ayarları da faylda saxlanılır. Makrolar › Seçili makası düzenle (Seçilmiş fermanı redaktə et) saxlanılmış fermanı öz ayarları ilə açır (pəncərə başlığında son analizdəki kifayətsiz elementlərin sayı göstərilir). Aşıq sehrbazı aşıq seçilmiş halda açılarsa, həmin aşıq qrupunu ayarları ilə və oturduğu fermalar işarələnmiş vəziyyətdə açır; Aşıqları yenilə qrupu eyni adla yenidən qurur.

tip

Əvvəlki versiya ilə qurulmuş damlar: V10.0.7.1-dən əvvəl qurulmuş damların ayarları faylda yoxdur; belə damın elementini seçib sehrbazı açdıqda bildiriş verilir. Onu sehrbazla dəyişdirmək üçün yeni dam qurun və köhnə qrupu silin.

10. Dam boşluqları

Qüllə, lift və ya pilləkən şaxtası, baca və ya dam pəncərəsi üçün damda boşluq açılır. Bir damda istənilən sayda boşluq ola bilər. Boşluqlar damın qeydinə yazılır (Bölmə 9) və dam hər dəfə yeniləndikdə yenidən tətbiq olunur.

10.1. Boşluğun çəkilməsi

Boşluqlar sehrbazın son vərəqi olan Boşluqlar vərəqində siyahıya alınır (O1, O2 …: künc sayı və plan ölçüləri). Boşluq çəkilməzdən əvvəl dam poliqonu təyin edilmiş olmalıdır.

1. Planda boşluq çək düyməsinə basın; pəncərə bağlanır. Plan üzərində boşluğun künclərinə ardıcıl klikləyin (Shift: ortoqonal). Birinci nöqtəyə klikləmək və ya sağ klik poliqonu bağlayır (ən azı 3 nöqtə).
2. Sehrbaz yenidən açılır: boşluq siyahıya əlavə edilib, kəsilən elementlər önbaxışda göstərilir. Boşluq damın mərtəbəsində çəkilməlidir; başqa mərtəbədə çəkilən boşluq əlavə edilmir.
3. Damı yarat və ya Damı yenilə damı boşluqları ilə birlikdə qurur.

Seçiləni sil siyahıda seçilmiş boşluğu, Hamısını sil bütün boşluqları silir. Boşluq dam kənarından xaricə çıxa bilər (saçağı kəsən qüllə): damdan kənarda qalan hissə önbaxışda qırıq qırmızı xətlə göstərilir və orada element qurulmur.

Şəkil 9 – Boşluqlar vərəqi: O1 tək dam müstəvisində (hər iki tərəfində yan çərçivə mərtəkləri), O2 mahyada, O3 saçağı kəsən qüllə; boşluq çərçivə tirləri çəhrayı, aşağıda xülasə və xəbərdarlıq

10.2. Kəsilən elementlər və çərçivə tirləri

• Boşluqdan keçən mərtəklər, aşıqlar, mahya, qırmalar, dərələr, fronton mərtəkləri, saçaq taxtası və divar aşıqları boşluğun kənarında kəsilir; kəsilmiş uclar mafsallıdır. Boşluğun içinə dirək qoyulmur.
• Boşluğun kənarı boyunca, dam müstəvisində boşluq çərçivə tiri keçir. Kəsilən elementlər çərçivə tirində bitir; çərçivə tiri həmin nöqtələrdə bölündüyü üçün onlar analizdə bir-birinə bağlanır. Onun kəsiyi Çərçivə tiri kəsiyi b × h ilə verilir; boş buraxılarsa mərtək kəsiyi istifadə olunur.
• Mərtəklərə xətti yük rejimində boşluğa örtük yükü verilmir (mərtəklər boşluğun kənarında bitir). Örtük dam səthinə şəbəkələnmiş poliqon döşəmədirsə (Bölmə 7; Makrolar › Poligon döşemeyi kiriş uç kotlarına göre ağla), döşəmə poliqonunun içindəki boşluqlar şəbəkədən çıxarılır: boşluq kənarı boyunca düyünlər qoyulur, şəbəkə kənarı izləyir və boşluqda nə üçbucaq, nə də örtük yükü qalır. Döşəmə sərhədini kəsən boşluqda (məs. dayaq xəttini kəsən qüllə) şəbəkənin sərhədində boşluq kənarı boyunca girinti açılır. Yalnız döşəmə poliqonunun bir küncünü içinə alan boşluq şəbəkədən çıxarılmır; nəticə pəncərəsi bu barədə xəbərdarlıq edir, belə boşluqda döşəmə poliqonunu boşluğun xaricindən keçirin və ya mərtəklərə xətti yük rejimindən istifadə edin.

Xülasə kəsilənləri sayır, məsələn: “3 boşluq: 7 mərtək kəsildi, 2 yan çərçivə mərtəyi; 1 aşıq kəsildi, yükünü boşluq çərçivəsi daşıyır; 1 mahya/qırma/dərə/fronton xətti kəsildi”.

10.3. Boşluq növləri

Boşluq	Harada	Yük yolu
Tək müstəvidəki boşluq (dam pəncərəsi, kiçik baca)	Tək dam müstəvisinin içində, onun sərhədindən ən azı 10 sm içəridə.	Boşluğun hər iki tərəfində maillik boyunca tam uzunluqda yan çərçivə mərtəkləri (çərçivə tiri kəsiyində) keçir. Çərçivə tirləri onlara mafsallı bağlanır, kəsilən mərtəklər və aşıqlar isə bu çərçivəyə oturur. Yan çərçivə mərtəyinə 10 sm-dən yaxın olan adi mərtək qoyulmur və onun yükü yan çərçivə mərtəyinə keçir. Dam özünü daşıyır; boşluqda divar lazım deyil.
Ümumi boşluq (qüllə, şaxta, böyük baca)	Mahya, qırma, dərə, fronton və ya saçaq xəttini kəsir, yaxud maillik boyunca başqa boşluqla üst-üstə düşür.	Yan çərçivə mərtəkləri qurulmur. Çərçivə tiri müstəvi sərhədini kəsdiyi yerdə bölünür və hər hissə öz dam müstəvisində yerləşir; künclər sərtdir. Çərçivə tirlərini boşluqda çəkilən divarlar, sərtlik divarları və ya tir–sütun çərçivəsi daşımalıdır (Bölmə 10.4); xülasə bu barədə xəbərdarlıq edir.

Şəkil 10 – Eyni dam 3B önbaxışda: çərçivə tirləri dam müstəvilərində yerləşir; mahyadakı boşluqda (O2) çərçivə tiri mahyada qırılır

10.4. Boşluqda divarlar, sərtlik divarları və ya tir–sütun çərçivələri

Ümumi boşluqda çərçivə tirlərini daşıyan elementləri siz çəkirsiniz: hörgü divarlar, dəmir-beton sərtlik divarları və ya tir–sütun çərçivəsi. Analizdə çərçivə tiri düyünlərinin bu elementlərə bağlanması üçün:

1. Ox: divarı və ya sərtlik divarını boşluğun kənarı üzərində çəkin; onun analiz modelindəki oxu çərçivə tiri xəttində olmalıdır. Ox çərçivə tirindən sonlu element düyün toleransından (susmaya görə 5 sm) uzaqdırsa, düyünlər birləşmir. Divar oxları məlumdursa, boşluğu həmin oxlar üzərində çəkmək ən asan yoldur.
2. Üst kot: divarın üst kənarı çərçivə tirinin kotunda olmalıdır. Çərçivə tiri maili olduqda divarın iki ucunun üst kotları fərqlənir; onları əllə daxil etmək əvəzinə Makrolar › Seçili duvar/perde üst kotlarını kiriş kotlarına eşitle (Seçilmiş divar/sərtlik divarı üst kotlarını tir kotlarına bərabərləşdir) makrosundan istifadə edin (Bölmə 11).
3. Tir–sütun çərçivəsi: çərçivə tirlərini sütunlar daşıyacaqsa, sütunları boşluğun künclərinə qoyun və onların üst kotlarını Makrolar › Seçili dikme/kolon üst kotlarını kiriş kotlarına eşitle (Seçilmiş dirək/sütun üst kotlarını tir kotlarına bərabərləşdir) ilə çərçivə tirlərinə gətirin.

Nümunə: tək müstəvidəki boşluğun və mahyadakı boşluğun kənarlarında hörgü divarlar çəkilib üst kotları makro ilə bərabərləşdirildikdə (makro mahyanı kəsən divarları mahyada bölür), boşluq kənarlarındakı bütün dam düyünləri həm qabıq, həm də çubuq divar modelində divarlara bağlanır və analizdə havada qalan element olmur.

Şəkil 11 – Sonlu element modeli (analizdən): (a) tək müstəvidəki boşluq, divar üstləri çərçivə tirinin mailliyini izləyir; (b) mahyadakı boşluq, divarlar mahyada bölünüb. Boz: divar qabıqları, çəhrayı: çərçivə tirləri və yan çərçivə mərtəkləri, qəhvəyi: digər dam elementləri, yaşıl: divarlara bağlanmış boşluq kənarı düyünləri

11. Divar üst kotlarının tirlərə bərabərləşdirilməsi

Makrolar › Seçili duvar/perde üst kotlarını kiriş kotlarına eşitle (Seçilmiş divar/sərtlik divarı üst kotlarını tir kotlarına bərabərləşdir) makrosu menyuda dirək/sütun makrosunun dərhal altındadır və seçilmiş divarların və sərtlik divarlarının üst kotunu onların oxu boyunca uzanan tirin kotuna gətirir. Əsas istifadəsi dam boşluğunun kənarlarındakı divarlardır: divarın üst kənarı maili çərçivə tirini izləyir və çərçivə tiri analizdə divara dayanır. Makro bütün buraxılışlarda mövcuddur.

11.1. İstifadə

1. Divarların olduğu mərtəbəni aktiv edin və kotu tənzimlənəcək divarları və sərtlik divarlarını seçin. Heç biri seçilməyibsə, makro aktiv mərtəbədəki bütün divarların işlənməsi üçün təsdiq istəyir.
2. Makronu işə salın. Makro hər divar üçün eyni mərtəbədə, analiz modelində divarın oxu boyunca uzanan tirləri axtarır: planda divara paralel, hər iki ucu oxa yaxın (divar qalınlığının yarısı qədər, ən azı düyün toleransı) və divarla üst-üstə düşən tirlər. Çərçivə tirləri, mərtəklər, aşıqlar və dəmir-beton tirlər də nəzərə alınır.
3. Divarın sol və sağ ucunun üst kotları tirin həmin nöqtələrdəki kotuna bərabərləşdirilir. Oxda bir neçə tir varsa ən yüksəyi götürülür; eyni kotdakı tirlərdən oxa ən yaxın olanı seçilir (boşluğun yanından eyni müstəvidə keçən mərtək deyil, çərçivə tiri). Kotlar, divarın üst kot sahələrində olduğu kimi, mərtəbənin üst kotuna nəzərəndir.
4. Nəticə pəncərəsi hər divarın köhnə və yeni kotlarını və oturduğu tirləri siyahıya alır (Şəkil 12). Geri Qaytar əməliyyatı tək addımda geri qaytarır.

Şəkil 12 – Şəkil 9-dakı damda O1 və O2 kənarlarındakı 8 divar: O1 divarları (WB05–WB08) indi çərçivə tirlərini izləyir; O2-də mahyaya paralel divarlar (WB09, WB11) 122,5 sm-ə gətirilib, mahyanı kəsən divarlar (WB10, WB12) mahyada ikiyə bölünüb (yeni hissələr WB13, WB14) və hər hissə öz dam müstəvisindəki çərçivə tirini izləyir

danger

Maili üst kotu əllə daxil edərkən: Divarın “sol” ucu proqramın divar üçün saxladığı birinci ucdur (üfüqi divarda x-i kiçik olan, şaquli divarda y-i böyük olan uc); çəkiliş istiqamətindən asılı deyil. Uclar qarışdırılarsa, divar əks mailliklə qurulur və çərçivə tiri düyünlərinin bir hissəsi divara bağlanmır. Makro ucları özü uyğunlaşdırır.

11.2. Dəyişdirilməyən divarlar

Nəticə pəncərəsində	Mənası	Nə etməli
artıq bərabər	Üst kotlar artıq tir kotundadır.	—
oxda tir yoxdur	Divar oxu boyunca tir tapılmadı; divarlar pəncərənin sonunda adları ilə siyahıya alınır.	Divarın çərçivə tiri xəttində olduğunu və damın eyni mərtəbədə olduğunu yoxlayın.
alt kotun altında qalardı	Tir kotu divarın altından aşağıdadır.	Divarın və damın mərtəbəsini yoxlayın.
tir kotu divar boyunca qırıqdır	Tirin divar boyunca iki fərqli mailliyi var: boşluq mahyanı və ya qırmanı kəsir. Makro belə divarı qırılma nöqtəsində özü bölür (Bölmə 11.3); bu sətir yalnız hissələrdən biri 10 sm-dən qısa qalacağı üçün bölünə bilməyən divarda görünür.	Divarı və ya boşluğu qırılma nöqtəsi divarın ucuna düşməyəcək şəkildə düzəldin.
tir divarın yalnız bir hissəsindədir	Tir divar uzunluğunun yalnız bir hissəsini örtür (məs. %25); tirin bitdiyi nöqtə göstərilir.	Divarı həmin nöqtədə bölün və makronu tirin altındakı hissə üçün işə salın.

Dəyişdirilmiş divarın sətrində kvadrat mötərizədə iki qeyd görünə bilər:

• oxda daha alçaq tir də var, ən yüksəyi götürüldü: çərçivə tirinin altında eyni xətt üzərində başqa tir (məs. mərtəbə tiri və ya kəmər) var; divar ən yüksək tirə qədər uzadılıb.
• tir oxu divarın FEM xəttindən … sm uzaqdadır: kot bərabərləşdirilib, lakin tir oxu divar oxundan düyün toleransından çox uzaqdadır və düyünlər birləşmir. Divarı və ya boşluğu eyni xəttə köçürün.

11.3. Divarların mahyada bölünməsi

Mahyanı və ya qırmanı kəsən boşluqda çərçivə tiri iki dam müstəvisinə keçir, buna görə mahyaya dik divarlarda kot mahyada qırılır. Düz üst kənar iki mailliyi izləyə bilmədiyi üçün makro belə divarı qırılma nöqtəsində (mahyada) iki divara bölür və hər hissənin üst kotunu öz dam müstəvisindəki çərçivə tirinə bərabərləşdirir. Nəticə pəncərəsi hər iki hissəni “bölündü” qeydi və bölünmə nöqtəsi ilə birlikdə siyahıya alır (Şəkil 12-də WB10 və WB12).

• Bölünmə proqramın Duv.Böl düyməsinin (mərtəbə divarlarını kəsişmələrdən böl) istifadə etdiyi yolla aparılır: yeni hissə divarın bütün xüsusiyyətlərini (material, qalınlıq, yüklər, armatur) alır və mərtəbənin sonuncu divarı kimi adlandırılır. Hissələrin bölünmə nöqtəsindəki uc uzantıları sıfırlanır.
• Bir neçə nöqtədə qırılan divar (məs. həm mahyanı, həm də qırmanı kəsən boşluqda) hər nöqtədə bölünür.
• Geri Qaytar bölünmələri və kot dəyişikliklərini tək addımda geri qaytarır.
• Tir divarın yalnız bir hissəsini örtürsə, makro divarı bölmür; tirin bitdiyi nöqtəni bildirir.

Şəkil 11(b)-dəki model bu yolla qurulub: hissələrin üst kənarları mahyada birləşir.

12. Analiz qeydləri

• Nümunə qırma və beşik damlarda analiz xəbərdarlıqsız tamamlandı: havada qalan element qrupu yoxdur, sərtlik matrisi sinqulyar deyil, modal analiz normaldır.
• “Yük aktarımı yapılırken kısmi hata” (yük ötürülməsində qismən xəta) nisbəti damla dəyişə bilər: bu, klassik yük yolunda aparılan cəm yoxlamasıdır (mərtəbənin ümumi yükü ilə zəmin mərtəbəsinin şaquli elementlərinə çatan yük müqayisə edilir). Dirəklər tirlərə oturduğundan dam yükü klassik yolda izlənmir; sonlu element həlli bundan təsirlənmir.
• “Ahşap ızgara algılanan ama titreşim tanımı olmayan hesap aksları” (ağac tir şəbəkəsi aşkarlanan, lakin titrəyiş təyini olmayan hesab oxları) məlumatı ən üst mərtəbənin döşəmələri üzərindəki ağac tirlərdən irəli gəlir; dam üçün titrəyiş yoxlaması tələb olunmur.
• Mərtəklər, aşıqlar və digər elementlər ağac tir və sütun layihələndirməsi ilə yoxlanılır; kəsikləri nəticələrə görə yeniləyin.

13. Məhdudiyyətlər

• Ayarlar layihə ilə birlikdə saxlanılır (V10.0.7.1 və sonrakı versiyalar). Dam hər yenilənmədə öz ayarlarından yenidən yaradıldığı üçün elementlərində əllə edilən dəyişikliklər qorunmur. Əvvəlki versiya ilə qurulmuş damların ayarları faylda yoxdur.
• Mansard pəncərələri, reykalar, mərtək dartqıları (aşıqsız dam) və dirək bağları hələlik yoxdur.
• Polad və yüngül polad damlar: birləşmə (düyün lövhəsi, qaynaq, bolt; yüngül poladda vint) yoxlaması aparılmır; dam müstəvisinin dayanıqlıq çarpazları və bağ tirləri qurulmur. Ferma sırasından ibarət yüngül polad dam üçün ferma və aşıq sehrbazlarından istifadə edin.
• Dam boşluqları: örtük döşəməsinin şəbəkəsi (Bölmə 7) döşəmə poliqonunun bir küncünü içinə alan boşluğu şəbəkədən çıxarmır (döşəmə poliqonunu boşluğun xaricindən keçirin). Boşluq kənarı sonradan çəkilən divar oxuna öz-özünə yapışmır; boşluğu divar oxları üzərində çəkin.
• Müstəqil damda hər mərtək ayağının altına sütun qoyulur; daha seyrək sütunlar və onların üzərində mərtəkləri daşıyan tir düzəni hələlik yoxdur.
• Əyrixətli poliqon kənarları dəstəklənmir; çox qısa kənar böyük saçaq çıxıntısı ilə birlikdə saçaq xəttinin özü-özünü kəsməsinə səbəb olarsa, sehrbaz xəbərdarlıq edir.