Polad Layihələndirmənin Nəzəri Əsasları
Bu məqalə StatiCAD polad tir və sütun layihələndirmə modulunun hansı normativ qaydaları necə tətbiq etdiyini və hansı qəbulları etdiyini ümumiləşdirir. Əsas götürülən qayda toplusu ÇYTHYE (Polad Konstruksiyaların Layihələndirilməsi, Hesabı və Tikintisi Əsasları) və TBDY 2018-in (Türkiyə Bina Zəlzələ Normaları 2018) poladla bağlı müddəalarıdır. İstifadə üçün Polad Tir və Sütunların Layihələndirilməsi məqaləsinə baxın.
Layihələndirmə yanaşması: YDKT (Yük və Dayanıqlıq Əmsalları ilə Layihələndirmə, LRFD). Dayanıqlıq əmsalları: əyilmə φb = 0,90; kəsmə φv = 0,90 (kompakt haddə I gövdəsində 1,00); sıxılma φc = 0,90.
1. Material və kəsik xüsusiyyətləri
Polad sinfi elementə kəsiklə birlikdə təyin edilir; Fy və E material kitabxanasından oxunur. Kəsik xüsusiyyətləri (A, Ix, Iy, Wel = Sx, Wpl = Zx, Zy, Sy, J, Cw, h, b, tf, tw, r) fabrik profil verilənlər bazasından götürülür. Material kitabxanasındakı elastiklik modulu kg/sm² və ya MPa ilə təyin edilə bilər; proqram vahidi avtomatik tanıyır.
2. Tirin əyilmə dayanıqlığı (Bölüm 9)
Cüt simmetrik haddə I/H kəsikli, güclü oxunda əyilən tirlər üçün üç zona müəyyən edilib (Lb: yanal dayaqsız uzunluq):
| Zona | Şərt | Nominal dayanıqlıq Mn |
|---|---|---|
| Axma (plastik) | Lb ≤ Lp | Mp = Fy·Zx |
| Qeyri-elastik yanal burulmalı burkulma | Lp < Lb ≤ Lr | Mn = Cb·[Mp − (Mp − 0,7·Fy·Sx)·(Lb − Lp)/(Lr − Lp)] ≤ Mp |
| Elastik yanal burulmalı burkulma | Lb > Lr | Mn = Fcr·Sx ≤ Mp |
- Lp = 1,76·ry·√(E/Fy)
- Fcr = Cb·π²·E/(Lb/rts)² · √(1 + 0,078·(J·c/(Sx·h0))·(Lb/rts)²)
- Lr = 1,95·rts·(E/(0,7·Fy))·√(J·c/(Sx·h0) + √((J·c/(Sx·h0))² + 6,76·(0,7·Fy/E)²))
- rts² = √(Iy·Cw)/Sx, h0 = h − tf, c = 1 (cüt simmetrik I)
Hesabatda Lp, Lr və həlledici hədd vəziyyətinin adı göstərilir; beləliklə Lb ilə hədd vəziyyətinin uyğunluğu mühəndis tərəfindən yoxlanıla bilər. En kəsikin əyilmə kompaktlığı təsnif edilir; kompakt olmayan qurşaqda yerli qurşaq burkulması hədd vəziyyəti işə düşür.
2.1 Yanal dayaqsız uzunluq Lb və moment düzəliş əmsalı Cb
Lb sıxılan qurşağın yanal dayaqsız uzunluğudur (ÇYTHYE 9.2.2). Element xüsusiyyətlərindəki yanal dayaq (Le) sahələri avtomatik buraxılarsa Lb = element uzunluğu L (uc düyünləri arası) götürülür və uclarının yanal tutulduğu qəbul edilir (ÇYTHYE 9.1(a)). Aralıq yanal tutulma varsa ən böyük dayaqsız uzunluq Le sahəsinə əllə daxil edilir.
- Cb = 12,5·Mmaks / (2,5·Mmaks + 3·MA + 4·MB + 3·MC) (ÇYTHYE Tənl. 9.1), 1,0 ≤ Cb ≤ 3,0
- Mmaks, MA, MB, MC: dayaqsız uzunluq boyunca ən böyük moment ilə 1/4, 1/2 və 3/4 nöqtələrindəki momentlərin mütləq qiymətləri
Momentlər sonlu element həllinin tir stansiyalarından (hissə uclarından) götürülür; dörddəbir nöqtələrdəki qiymətlər qonşu stansiyalar arasında xətti interpolyasiya ilə tapılır.
- Hər dayanıqlıq kombinasiyası öz moment diaqramı ilə yoxlanılır. Cb kombinasiyaya görə dəyişdiyindən həlledici kombinasiya ən böyük momenti verən deyil, tələb/tutum nisbəti ən böyük olandır. Hesabatda layihə momenti, kombinasiya adı və Cb bu kombinasiyaya aiddir; kəsmə və oxboyu qüvvə zərfdən götürülür.
- Konsol (bir ucu sütuna, divara və ya başqa tirə bağlı olmayan element): Lb = L və Cb = 1,0 (ÇYTHYE 9.1(e)).
- Ucu başqa tirə saplanan ikincil tirin həmin ucu, sütun və ya divar dayağı kimi dayaq sayılır; Cb diaqramdan hesablanır.
- Le sahəsinə L-dən qısa Lb daxil edilibsə (aralıq tutulma; dayaqsız hissənin moment diaqramı ayrıca bilinmir) və ya tir 4-dən az sonlu element hissəsinə bölünübsə Cb = 1,0 götürülür (etibarlı tərəf).
3. Tirin kəsmə dayanıqlığı (Bölüm 10)
Vn = 0,6·Fy·Aw·Cv1, Aw = d·tw
Haddə I gövdəsində h/tw ≤ 2,24·√(E/Fy) ödənilirsə Cv1 = 1,0 və φv = 1,00 götürülür; əks halda ümumi gövdə qaydaları tətbiq olunur.
4. Tirdə birləşmiş təsir (Bölüm 11)
Əyilmə, kəsmə və oxboyu qüvvə qarşılıqlı təsiri yoxlanılır və hesabata tək nisbət kimi yazılır; nisbət ≤ 1,0 olarsa UYGUN işarələnir.
5. Tirin sallanması
f = 5/48 · Mmaks · L² / (E·Ix) (sadə tir, bərabərpaylanmış yük ekvivalenti); şərt f ≤ L/K.
Mmaks servis momentidir: əmsalsız G+Q və G+S kombinasiyalarının ən böyüyü. Konsol tirdə 5/48 əvəzinə 1/3 əmsalı istifadə olunur (uc yükü ekvivalenti; yayılı yükdə mühafizəkar). K element xüsusiyyətlərindəki sallanma K seçimindən gəlir (susmaya görə 300; 200 / 150 / əllə).
6. Sütunun sıxılma dayanıqlığı (Bölüm 8)
Cüt simmetrik I/H kəsikli sıxılan elementdə üç elastik burkulma gərginliyi hesablanır və ən kiçiyi həlledicidir:
- Əyilməli: Fex = π²·E/(KLx/rx)², Fey = π²·E/(KLy/ry)²
- Burulmalı: Fez = [π²·E·Cw/(KLz)² + G·J] / (Ix + Iy), G = E/2,6
- Fe = min(Fex, Fey, Fez)
- Fy/Fe ≤ 2,25 → Fcr = 0,658^(Fy/Fe) · Fy (qeyri-elastik); Fy/Fe > 2,25 → Fcr = 0,877·Fe (elastik)
- Pn = Fcr·Ag, φc = 0,90
Həlledici mod hesabatda yazılır. Burulmalı burkulma uzunluğu üçün zəif ox uzunluğu istifadə olunur.
Effektiv burkulma uzunluğu: Susmaya görə KL = mərtəbə hündürlüyü + elementin alt/üst kot fərqləri, K = 1,0. Şaquli kəmər pəncərəsindəki Le sahələrinə əllə K·L daxil edilərək hər ox üçün ayrıca uzunluq təyin edilə bilər. KL/r > 200 olarsa hesabata qırmızı xəbərdarlıq yazılır (hesab dayandırılmır).
En kəsik incəliyi (Cədvəl 5.1A, oxboyu sıxılma): Qurşaq b/(2·tf) ≤ 0,56·√(E/Fy); gövdə hw/tw ≤ 1,49·√(E/Fy). Həddi aşan (incə) en kəsikdə effektiv sahə metodu (ÇYTHYE 8.4) tətbiq edilmir: elementdə sıxılma tələbi (|N| > 1 kN) varsa sıxılma tərəfi keçirilmir, qarşılıqlı təsir nisbətinə 99 yazılır, element hesabatda “narin enkesit” olaraq işarələnir və qeyri-kafi sayılır. Kəsik xassələri, əyilmə və kəsmə tutumları ilə dartılma–əyilmə qarşılıqlı təsiri (Tənl. 11.3a/b, Pc = 0,90·Fy·Ag) yenə hesablanır. Qayda sütunlara və oxboyu sıxılmalı tirlərə (ferma üst qurşağı, aşıq və s.) eyni şəkildə tətbiq edilir.
7. Sütunun zəif ox əyilmə tutumu
Mny = Fy·Zy ≤ 1,6·Fy·Sy (zəif oxda yanal burulmalı burkulma yaranmır).
8. Sütunda birləşmiş təsir (Bölüm 11.3)
- Pr/Pc ≥ 0,2: Pr/Pc + 8/9·(Mrx/Mcx + Mry/Mcy) ≤ 1,0 (11.3a)
- Pr/Pc < 0,2: Pr/(2·Pc) + (Mrx/Mcx + Mry/Mcy) ≤ 1,0 (11.3b)
Pc = φc·Pn; Mcx güclü ox tutumu yanal burulmalı burkulma daxil olmaqla (Lb = KLy, Cb = 1,0), Mcy zəif ox qaydası ilə hesablanır. İstifadə olunan tənlik hesabatda göstərilir.
9. Daxili qüvvələr və yük kombinasiyaları
Tir üçün M, V (və N), sütun üçün N, Mx, My və V proqramın sonlu element həllindən aşağıdakı kombinasiyaların zərfi kimi götürülür:
- Proqramın kombinasiyaları, polad layihələndirmə üçün çevrilmiş şəkildə: zəlzələli kombinasiyalarda 1,0G → 1,2G və Q ən azı 1,0Q (TBDY 4.4.4.2). Bu kombinasiyaların adları hesabatda “[1.2G+1.0Q]” əlavəsi ilə görünür.
- ÇYTHYE YDKT kombinasiyaları (sadə G, Q, S, W yük hallarından): 1,4G; 1,2G + 1,6Q (+0,5S); 1,2G + 1,6S (+1,0Q); külək təyin edilibsə hər külək halı üçün 1,2G + 1,6S + 0,8W, 1,2G + 1,0Q (+0,5S) + 1,6W və 0,9G + 1,6W.
Külək yük halı təyin edilməyibsə analiz xəbərdarlığı verilir. Zərfi verən kombinasiyanın adı hesabatda tələbin yanında göstərilir.
9.1 Ofsetdən yaranan süni oxboyu qüvvə
Layihənin Ümumi Parametrlərində Offset1 və Offset2 qiymətlərini sistem sərtlik matrisində nəzərə al və ya təyin edilmiş oxla Ekssentrisitetləri sistem sərtlik matrisində nəzərə al işarələnibsə tir oxu düyün oxunun e2 = ofset2 − h/2 qədər altında modelləşdirilir. Sərt diafraqma və ya dayaqlar düyünlərin oxboyu yerdəyişməsini saxladığından tirdə əslində olmayan bir oxboyu qüvvə yaranır (sonsuz sərt tablalı kompozit kəsik təsiri). Bu qüvvə diafraqma düyünləri arasındakı hər zəncirdə sabitdir:
- Nk = ck · M̄3, ck = A·e2 / (I3 + A·e2²)
- M̄3: zəncir boyunca uzunluq çəkili orta moment; M3 düyün oxuna görə ümumi momentdir.
IPE 300 üçün (A = 53,81 sm², I3 = 8356 sm⁴, e2 = −15 sm) ck = −3,944 m⁻¹ çıxır; sonlu element hissə qüvvələri bu qiyməti dörd rəqəm dəqiqliklə verir. Çıxılmadıqda bu qüvvə test modellərində 318–721 kN-a çatır və M–N–V nisbətini təxminən %30 böyüdür. Proqram payı, yüngül polad tirlərdə olduğu kimi, hər yük halının hissə oxboyu qüvvəsindən çıxır (bax Yüngül Polad Layihələndirilməsinin Nəzəri Əsasları, Bölüm 12): moment dəyişmir; çıxılan pay |N| qiymətini aşmır və işarəsini çevirmir; zəncirlər ardıcıl bərabər-N hissələrdən tanınır (“Tir aralıq düyünlərini sərt diafraqmaya bağlama” seçimi açıqdırsa tirin hamısı tək zəncirdir). Qalan oxboyu qüvvə, uc momentlərinin ortasından yaranan trapes qaydası qalığıdır (yayılı yükdə zirvə qiymətin (2/3)/n² hissəsi; 12 hissədə %0,5, etibarlı tərəfdə). Ofsetin tir sərtliyinə təsiri bir model nəticəsidir və saxlanılır: sərt uclu tirdə uc momentləri ofset açıq olduqda daha böyük çıxa bilər (bir nümunədə 84,8 kNm-ə qarşı 74,5 kNm).
10. Ferma elementləri və digər kəsik tipləri
Polad dam ferması və aşıqların yoxlanılması üçün tir və sütun yoxlamaları aşağıdakı qaydalarla genişləndirilmişdir:
- Tirdə oxboyu sıxılma burkulması: Bölüm 6-dakı φcPn, KLx = KLy = düyündən düyünə element uzunluğu (maili elementdə üçölçülü uzunluq) ilə hesablanır və Tənl. 11.3a/b oxboyu qüvvə–əyilmə qarşılıqlı təsiri tətbiq edilir. Hesabata yazılan nisbət Tənl. 11.11 ilə Tənl. 11.3-ün böyüyüdür. Tirin oxboyu qüvvə zərfi işarəsiz olduğundan oxboyu qüvvə sıxılma qəbul edilir (dartılmada etibarlı tərəfdə).
- Sütunda və dirəkdə oxboyu dartılma: Dartılma zərfi (YDKT kombinasiyaları) üçün brutto kəsikdə axma φtTn = 0,90·Fy·Ag və dartılma–əyilmə qarşılıqlı təsiri (Tənl. 11.3a/b) yoxlanılır; həlledici (sıxılma və ya dartılma) qarşılıqlı təsir hesabata yazılır. Netto kəsikdə qırılma (ÇYTHYE Bölüm 7) birləşmə layihələndirilməsinin mövzusudur.
- Digər kəsik tipləri: U (ÇYTHYE 9.2; kanal üçün c = (h₀/2)·√(Iz/Cw)), qutu (9.7; yanal burulmalı burkulma qiymətləndirilmir), boru (9.8; D/t > 0,45E/Fy əhatə dairəsindən kənardır) və bərabərtərəfli L (9.10; Mcr Tənl. 9.69a ilə; J katalogda yoxdursa (1/3)·Σbt³). Kəsmə dayanıqlığı Bölüm 10-un kəsik tipinə görə halları ilə hesablanır (10.3 qutu, 10.4 boru, 10.5 L və T). Sıxılmada L kəsikdə əyilməli burkulma baş ox ətalət momentləri ilə hesablanır. En kəsik incəliyi Cədvəl 5.1A-nın kəsik tipinə görə hədləri ilə yoxlanılır (qutu 1,40; boru 0,11E/Fy; L 0,45; U qurşaq 0,56, gövdə 1,49).
- Boru və qutu layihə divar qalınlığı (ÇYTHYE 5.4.2): Kəsik hesablarında layihə divar qalınlığı istifadə olunur: elektrik müqavimətli qaynaqlı (ERW, TS EN 10219) elementlərdə td = 0,93·t, tozaltı qövs qaynaqlı elementlərdə td = t. Susmaya görə ERW-dir; seçim Layihənin Ümumi Parametrləri → Normativ Seçimi → Boru/Qutu Profil İstehsalı qutusundan edilir və layihə ilə saxlanılır. En kəsik xassələri td ilə həndəsədən yenidən hesablanır: boruda A, I, W, Wp və J qapalı düsturlarla; qutuda xarici künc radiusu 2·td, daxili künc radiusu td olan xarici–daxili düzbucaqlı fərqi ilə (künc boşluqları çıxılaraq) A, I, W, Wp və Bredt J = 4·Am²·t/p. Bu qəbul ÇYTHYE Tətbiq Bələdçisi Nümunə 9.8 (qutu 200×200×8: We = 341, Wp = 400 sm³) ilə tam üst-üstə düşür. Yerli burkulma eni b = B − 3·td-dir.
- Bərabərtərəfli bucaqlığın həndəsi ox əyilməsi (ÇYTHYE 9.10.2(2)(i)): Yanal burulmalı burkulmaya qarşı fasiləsiz tutulmamış bərabərtərəfli bucaqlıqda axma momenti My = 0,80·Fy·We (həndəsi ox) götürülür; bu My həm axma həddində (9.65: 1,5·My), həm də 9.66/9.67-də istifadə olunur. Mcr, qol ucu sıxılmada Tənl. 9.69a ilə hesablanır (dartılmadakı 9.69b daha böyükdür; proqram etibarlı tərəfdə qalmaq üçün 9.69a istifadə edir), Cb ≤ 1,5. Qolun yerli burkulması (9.10.3) həndəsi ox We ilə aparılır.
Sonlu element modelində burulma sabiti: Polad və yüngül polad profil kəsikli tirlərdə burulma sabiti olaraq polyar ətalət momenti (I₂ + I₃) əvəzinə həqiqi St-Venant J istifadə olunur; profil kəsikli sütun və dirəklərdə kəsik kitabxanasındakı J (sm⁴) düzgün vahidlə götürülür. Katalogda J verilməyən tiplərdə J törədilir: qutuda qapalı kəsik (Bredt) əlaqəsi J = 2t(h − t)²(b − t)²/((h − t) + (b − t)), L, T və U açıq kəsiklərdə J = (1/3)·Σbt³. Dəmir-beton dairəvi, T, L, I və poliqon kəsikli tirlərdə də kəsik kitabxanasındakı həqiqi J istifadə olunur; poliqon kəsiklərdə Saint-Venant yaxınlaşması J = A⁴/(4π²(I₂ + I₃)) tətbiq edilir (dairə üçün dəqiq, dolu poliqonlarda yaxşı yaxınlaşma, boşluqlu kəsikdə etibarlı tərəfdə). Kəsik redaktoru da poliqon kəsiklərin J sahəsinə bu yaxınlaşmanı yazır. Prefabrik dəyişən kəsikli (nonprismatic) tirlərdə polyar ətalət momenti istifadə olunmağa davam edir. J layihə faylı ilə saxlanılır; J qeydi olmayan layihələrdə polad katalogundan yenidən törədilir.
Sonlu element modelində elastiklik modulu: Material kartındakı polad E kg/sm² olaraq saxlanılıbsa, layihələndirmədə və sonlu element modelində vahid tanınaraq çevrilir. Kitabxanadakı polad qeydlərində E = 200 000 MPa-dır (ÇYTHYE); köhnə layihələrdə kartın surəti köhnə dəyərdə (2 100 000 kg/sm²) qalmış ola bilər. Material formunda polad E sətrinin vahidi göstərilir.
Şüurlu məhdudiyyətlər: U kəsikdə sıxılmada əyilməli–burulmalı burkulma (kəsmə mərkəzi məlumatı katalogda yoxdur) və L kəsikdə ekvivalent incəlik qiymətləndirilmir; U kəsikdə əyilmədə qurşaq kompakt deyilsə, element “desteklenmiyor” (dəstəklənmir) olaraq işarələnir. T profillərin katalogda kəsik xüsusiyyətləri boş olduğundan T profillər əhatə dairəsindən kənardır.
11. TBDY 2018 Bölüm 9 qaydaları
- Sistem və plastiklik səviyyəsi: Cədvəl 4.1 C qrupu (C11–C33) kodundan R, D, BHS və plastiklik səviyyəsi alınır; moment ötürən çərçivə elementlərinin səviyyəsi C1x-də yüksək, C2x və C3x-də məhduddur (qarışıq sistemdə çarpazlar və pərdə yüksək). C kodu yoxdursa layihənin plastiklik parametri istifadə olunur (qarışıq → məhdud).
- Cədvəl 9.3 en kəsik şərti: b/t təriflər ÇYTHYE Cədvəl 5.1 ilə eynidir (I/H qurşaq bf/2tf, U qurşaq b/tf, gövdə h = H − 2(tf + r), qutu b = B − 3t, bucaqlıq ən uzun qol/t, boru D/t; boru və qutuda ÇYTHYE 5.4.2 layihə divar qalınlığı). Hədlər (yüksək / məhdud): qurşaq 0,30·√(E/Fy) / 0,38·√(E/Fy); qutu 0,55·√(E/Fy) / 1,12·√(E/Fy); boru 0,038·E/Fy / 0,07·E/Fy; gövdə, Ca = Pu/(0,90·Fy·A) ilə Ca ≤ 0,125 üçün 2,45·√(E/Fy)·(1 − 0,93·Ca) / 3,76·√(E/Fy)·(1 − 2,75·Ca), əks halda 0,77·√(E/Fy)·(2,93 − Ca) / 1,12·√(E/Fy)·(2,33 − Ca) ≥ 1,49·√(E/Fy). Tirdə Pu zərfin sıxılma dəyəri, sütunda Nd-dir. Şərt polad sütunlara (ferma dirəkləri istisna) və ən azı bir ucu moment ötürən tirlərə tətbiq edilir.
- Yanal dayaq aralığı (9.2.8.1): Lb,maks = 0,086·iy·E/Fy (yüksək) / 0,17·iy·E/Fy (məhdud); iy zəif ox ətalət radiusudur. Müqayisə olunan Lb, yanal burulmalı burkulma hesabındakı uzunluqdur.
- Material (9.2.3.1(a), Cədvəl 9.2): Tirdə Fy ≤ 355, sistem sütununda Fy ≤ 460 MPa xəbərdarlığı verilir (plastiklik səviyyəsi məhdud moment ötürən çərçivə sütunu istisna). Ry/Rt material adından alınır: S235 1,4/1,1; S275 1,3/1,1; S355 1,25/1,1; S460 1,1/1,1; boru və qutu 1,4/1,3.
- D ilə böyüdülmüş kombinasiyalar (9.2.6): Proqramın zəlzələ təsirli kombinasiyaları YDKT çevrilməsi ilə (zəlzələli kombinasiyada 1,0G → 1,2G, Q ən azı 1,0Q; 0,9G ± E olduğu kimi) köçürülür, üfüqi zəlzələ yüklənmələrinin əmsalı X istiqamətində DX, Y istiqamətində DY ilə vurulur. Şaquli zəlzələ vurulmur. Sərt zirzəmi mərtəbələrində Tənl. 4.6 zirzəmi D-si istifadə olunur. Mexanizm (tutum) yuxarı həddi tətbiq edilmir; nəticə mühafizəkardır.
- Sütunda D·E oxboyu yoxlama (9.3.1.3(b) / 9.4.1.3): Üfüqi yük daşıyıcı polad sütunlarda (ferma dirəyi istisna) M = 0 ilə Nu = maks(D·E sıxılma) ≤ φc·Pn (Bölüm 6, eyni KL ilə) və Tu = maks(D·E dartılma) ≤ φt·Tn = 0,90·Fy·Ag; iki uc ayrıca taranır.
- Təməl bağlantısı (9.12, məlumat): Mərtəbə 1 və ya sərt zirzəmi üstündəki ilk mərtəbə sütununun alt ucunda D·E zərfindən N (sıxılma, dartılma), V2, V3 və M = min(1,1·Ry·Fy·Wp; MD·E) alınır (hər ox ayrıca).
- Kəsmə metodu: Klassik metodda EX/EY sonlu element modelində həll edilmədiyindən, layihədə ağır polad tir və ya sütun varsa kəsmə və şaquli yük metodu analizdə sonlu elementlərə keçirilir (məlumat sətri).
- Düyün uyğunlaşdırması: Tir ucu–sütun uyğunlaşdırması tirin dayaq müəyyənləşdirilməsindən, üst mərtəbə sütunu mərtəbələr arası yük ötürülməsindən alınır. Tir istiqaməti sütunun XK1–XK2 istiqamətinə ≤ 45° olarsa sütunun güclü oxu (M3) çərçivəsidir. Polad tir ucunun oynaqlı sayılması sonlu element təyinindəki uc sərbəstliyi ilə müəyyən edilir.
- Birləşmənin tələb olunan davamlılığı (9.3.4.1(b,c), məlumat): Mpr = 1,1·Ry·Fy·Wp; ℓn = L − dc,sol/2 − dc,sağ/2 (dc sütunun tir istiqamətindəki dərinliyi; ℓn ≥ 0,5·L); Vuc = |Vd| + (Mpr,i + Mpr,j)/ℓn (oynaqlı ucda Mpr = 0; Vd, 1,2G + 0,5Q + 0,2S tir uc kəsməsi); oynaq sütun üzündə qəbul edildiyindən Muc = Mpr.
- Güclü sütun (9.3.2): ΣM*pc = Σ Wpc·(Fyc − Puc/Ag) (Tənl. 9.8b; alt sütun + üst mərtəbə polad sütunları; Puc D·E sıxılması, yoxdursa YDKT zərfi; mötərizə mənfidirsə 0), ΣM*pb = Σ(1,1·Ry·Fyb·Wpb + Muv), Muv = Vuc·dc/2 (Tənl. 9.9b). Sütun momentləri düyün mərkəzinə daşınmır (mühafizəkar). Hər ox ayrıca yoxlanılır; nisbət ≤ 1,0 olarsa Qeyri-kafi. 9.3.3.1(a): Pu (YDKT zərfi) < 0,3·Fy·Ag və (üst sütun yoxdur və ya təkmərtəbəli bina) olarsa sütun azaddır. Yalnız çərçivənin plastiklik səviyyəsi yüksək olduqda tətbiq olunur.
- Sürüşmə bölgəsi (9.3.4.2 / 9.4.2.2, I/H sütun): Vup = Σ Mi/(db,i − tbf,i) − ΣMi/Hort; Mi = Muc (yüksək) və ya min(tirin layihə momenti zərfi; Mpr) (məhdud; zərf aralıq momentini də ehtiva edə bilər, mühafizəkar); Hort alt və üst mərtəbə sütun uzunluqlarının ortasıdır. φv·Rn = 1,0·0,6·Fy·(dc·tw + 3·bcf·tcf²/db) (sürüşmə bölgəsi deformasiyası nəzərə alınıb); Pr > 0,75·Py olarsa davamlılıq kP = 1,9 − 1,2·Pr/Py ilə vurulur. Tələb olunan ümumi qalınlıq t = (Vup/(0,6·Fy·kP) − 3·bcf·tcf²/db)/dc, gücləndirici td = t − tw; u = 2[(db − 2·tbf) + (dc − 2·tcf)], tw ≥ u/180.
- Davamlılıq lövhəsi (9.3.4.3): Güclü ox tirləri üçün tcf ≥ 0,4·√(1,8·bbf·tbf·Ryb·Fyb/(Ryc·Fyc)) və tcf ≥ bbf/6 (ən əlverişsiz tir); ödənilməzsə lövhə lazımdır, t ≥ maks tbf.
- Yanal dayaq qüvvəsi və sütun qovuşması (9.3.6(a), 9.3.5, məlumat): Yanal dayaq qüvvəsi 0,02·Fyb·bbf·tbf (ən böyük tir; güclü sütun nisbəti > 2,0 olarsa yalnız üst qurşaq səviyyəsi); boltlu üst sütun qovuşması M = min(Ry·Fy·Wp) (alt / üst sütun), V = 2·Wp·(Fy − Pu/A)/Hc (üst sütun). 9.3.6(b) dayaqsız düyün modeldən tanınmır.
- Mərkəzi çarpaz (9.5–9.7): Düzən (Şəkil 9.5): uc mərtəbə səviyyəsində və sütun kəsiyindədirsə sütun düyünü; tir aralığında (%2–98) tərs V (üst uc) / V (alt uc); sütun kəsiyində mərtəbə arasında K (qadağan, Qeyri-kafi); başqa çarpazın ucunda və ya eyni şaquli müstəvidə əks meylli cütü varsa X; əks halda diaqonal. İncəlik KL/i: L üçölçülü uzunluq (daxil edilibsə istifadəçi burkulma uzunluğu), i = √(Imin/A) (künc lövhəsində baş); hədd 200, plastiklik səviyyəsi məhdud V / tərs V-də 4·√(E/Fy). Fcre: ÇYTHYE 8.2 əyrisi Fy əvəzinə Ry·Fy ilə; T = Ry·Fy·Ag, P1 = 1,14·Fcre·Ag, P2 = 0,3·P1. 9.6.6: dartılma Ry·Fy·Ag, sıxılma 1,1·min(Ry·Fy·Ag; 1,14·Fcre·Ag), əyilmə 1,1·Ry·Mp (kiçik Wp). 9.6.3.4: Ae ≥ Ry·Fy·Ag/(Rt·Fu). 9.6.1.2: eyni mərtəbə, plan istiqaməti fərqi < 5° və ox məsafəsi < 100 sm olan çarpazlar bir oxdur; ox istiqamətində böyük üfüqi qüvvə verən zəlzələ yüklənməsində Σ|P·cos α| içində sıxılma çarpazlarının payı 0,30–0,70 olmalıdır. Çarpaz plastiklik səviyyəsi C kodunun çarpaz plastikliyidir (iki istiqamətdə fərqlidirsə yüksək); C kodu yoxdursa layihə parametri alınır. Cədvəl 9.3-də çarpaz sətirləri tətbiq olunur; 9.2.8.1 və sallanma axtarılmır; çarpaz güclü sütun düyün hesabına daxil olmur.
- Çarpazlı çərçivə sütunu və tiri (9.6.2, 9.6.4.1, 9.7.2, 9.7.4.1): Çarpazlar plan istiqamətinə görə EX və ya EY-yə ayrılır; bir zəlzələ istiqaməti və işarəsində çarpazın dartılma/sıxılma vəziyyəti həmin istiqamətin yüklənməsindəki oxboyu qüvvə işarəsindən tapılır. Mexanizm (a): dartılma T, sıxılma P1; (b): T və P2. Uc düyününə təsir edən qüvvə F·u-dur (u: ucdan o biri uca vahid vektor). Sütun mexanizm oxboyu payı, mərtəbə və üstündəki səviyyələrdə sütun kəsiyinə düşən çarpaz uclarının töhfələrinin cəmidir (9.6.2.3 düyün tarazlığı); V tirinə bağlı uclarda şaquli qüvvə tir uclarına ağırlıqla paylanır. Hər D·E kombinasiyasında üstün istiqamət və işarə seçilir; N = Nşaquli + işarə(Nmex)·min(|Nmex|; |ND·E|) (9.6.2.4); Nmex ilə ND·E əks işarəlidirsə və ya Nmex = 0 olarsa ND·E alınır. Mx, My və V iki ucda D·E zərfidir; məhduddа N, M və V D·E zərfidir. Yoxlama normal sütun nəzarəti ilə aparılır (ÇYTHYE 8 + 11.3, eyni burkulma uzunluqları). Çarpazlı aralıq tiri: D·E zərfi (N, M3, V2; Cb = 1) və Cədvəl 9.3 (çarpaz plastikliyi). V / tərs V tiri: çarpazlar götürülmüş sadə tir; şaquli yük hissə əsasında yayılı, D·E kombinasiyasının zəlzələdən başqa əmsalları ilə; çarpaz nöqtəsində Pz = −Σ F·uz (aşağı +), tirin oxboyu qüvvəsi |Σ F·uh|/2 (sıxılma qəbul edilir). Yüksəkdə F = T, −P1 / −P2 (9.6.4.1(c)); məhduddа F = min(T; D·E dartılma), −0,3·Fcr·Ag. Lb, uclar və çarpaz nöqtələri arasındakı ən böyük aralıqdır.
- Çarpazlı aralıq tirinin oxboyu qüvvəsi (9.6.2.4): Yüksək plastiklikdə hər D·E kombinasiyasında N = NG + r·NE; r = min(1; maks(Fmex,i/|FDE,i|)), i tirə bağlı çarpazlar; FDE,i çarpazın həmin kombinasiyada D ilə böyüdülmüş zəlzələ payı, Fmex = T (dartılma) və ya P1/P2 (sıxılma; a və b halları ayrıca). M və V D·E zərfindən alınır. Plastiklik səviyyəsi məhduddа dəyişiklik yoxdur (9.7.2).
- Çarpaz–tir–sütun birləşməsi (9.6.5, məlumat; yalnız yüksək plastiklik): Tir ucu mərtəbə səviyyəsində bir polad sütuna bağlıdırsa və eyni düyündə tirlə eyni şaquli müstəvidə (plan istiqaməti fərqi < 5°) bir çarpaz ucu varsa uc işarələnir. Oynaqlı uc: ən azı 0,025 rad dönmə (Ek 9C). Sərt uc: M = min(1,1·Ry·Fy·Ztir; Σ 1,1·Ry·Fy·Zsütun); sütunlar alt sütun və üst sütundur, Z tir istiqamətindəki oxa görədir (sütun XK istiqamətinə ≤ 45° güclü). YDKT.
- Diafraqma dirəyi və üfüqi çarpaz (9.10.3 / 9.10.4): Üfüqi çarpaz: “Polad çarpaz” işarəli və |z2 − z1| ≤ maks(10 sm; 0,05·Lplan). Üfüqi çarpaz sistemi tiri: ucu eyni mərtəbədəki üfüqi çarpaz ucuna 15 sm yaxın. Dirək: şaquli çarpaz oxu ilə plan istiqaməti fərqi < 5°, orta nöqtəsinin oxa dik məsafəsi < 100 sm, mərtəbə səviyyəsi bir çarpaz ucunun səviyyəsi, çarpazlı aralıq tiri deyil. Yoxlama: D·E kombinasiyalarından hissə uclarında N, M3, V2 zərfi ilə tir nəzarəti (normal layihələndirmənin Lb-si, Cb = 1); Nsıx/Ndart birləşmənin tələb olunan davamlılığı olaraq hesabata yazılır.
- Yalnız dartılma çarpazı (9.6.4.3 / 9.7.4.3): Sonlu element modelində oxboyu sahə A/2 alınır (kütlə qorunur); simmetrik X-də iki çarpazın ümumi yanal sərtliyi tək dartılma çarpazınınkına bərabərdir. Layihələndirmədə qrup: eyni mərtəbə, plan istiqaməti fərqi < 5°, ox dik məsafəsi < 100 sm. Hər kombinasiyada N = NG + NE (üfüqi zəlzələ yüklənmələri; D·E-də D ilə); Ht = Σ|NE|·cos θ (NE dartılma), Hc = ΣNE·cos θ (sıxılma), f = (Ht + Hc)/Ht; dartılma çarpazı NG + f·NE, sıxılma çarpazı NG; cəm sıxılmadırsa 0 (boş). Tu ≤ 0,90·Fy·Ag və 11.3 (dartılma + M3/Md); element layihələndirilməsində sıxılma burkulması yoxdur. KL/i ≤ 300; 9.7.5 sıxılma həddi 0; V tirində sıxılma çarpazı 0. Plastiklik səviyyəsi yüksəkdə Qeyri-kafi (9.6.4.3); qrupda əks meyl yoxdursa Qeyri-kafi. Katalogda mil və kabel kəsiyi olmadığından 300 həddinin istisnası tətbiq olunmur. Üfüqi yalnız dartılma çarpazı: Sonlu element sahəsi yenə A/2-dir; qrup, eyni mərtəbədə planda daxili nöqtədə kəsişən çarpazlardır; eyni ötürmə düsturu istifadə olunur. Layihə qüvvəsi maks(YDKT; D·E) ötürülmüş dartılmadır (9.10.4); 9.6.4.3 qadağası və KL/i ≤ 300 tətbiq edilmir.
- Diafraqma qurşağı (9.10.2): Mərtəbə üst döşəməsi və hər üfüqi zəlzələ yüklənməsi üçün ötürmə qüvvələri Ri: pərdə/sütun üst kəsik kəsməsi − üst mərtəbədəki davamının alt kəsik kəsməsi və mərtəbə səviyyəsindəki mərkəzi çarpaz ucunda −P·uüfüqi (P > 0 sıxılma); ΣR = F. Ətalət F, döşəmələrin sahəsinə mütənasibdir. Diafraqma sərhədi döşəmələr və ötürmə nöqtələridir. Kəsik s-də M(s) = F·Σap(s − sp)/A − Σ[Ri,dik·(s − si) + Ri,ox·(ti − tc)] (s-in solundakılar; aralıq istiqamətindəki komponentlər dərinlik ortasına görə qüvvə cütü); 100 kəsik; T = |M|/B. Qurşaq tiri: üfüqi polad tir (çarpaz deyil), aralıq istiqamətinə < 5°, orta nöqtəsi xarici kənara maks(100 sm; 0,05·B) yaxın; əhatə etdiyi kəsiklərdəki ən böyük T, ÇYTHYE zərf oxboyu qüvvəsinə əlavə edilir (|N| + T sıxılma; zərf zəlzələsiz kombinasiyaları da ehtiva edir, mühafizəkar). Dəmir-beton döşəmə: σ = M/(h·B²/6) ≤ 0,20·fck, As = T/fyd (məlumat).
- Fəza dam fermasi (9.10.4): Dam və ferma sehrbazlarının qurduğu qruplarda, qrupun bütün elementlərinin plan uc nöqtələri üçün ən uzaq iki nöqtədən keçən düz xəttə ən böyük məsafə > 20 sm olarsa qrup fəza fermasi sayılır. Polad tirlər D·E zərfi ilə tir nəzarətinə, ferma dirəkləri D ilə böyüdülmüş oxboyu qüvvə ilə sütun nəzarətinə daxil olur.
12. Əhatə dairəsinin məhdudiyyətləri
- Daşıma qabiliyyəti hesabı I/H, U, qutu, boru və bərabərtərəfli L profilləri əhatə edir (Bölüm 10); T profillər və bərabərtərəfli olmayan bucaqlıqlar hesabatda “desteklenmiyor” (dəstəklənmir) olaraq işarələnir.
- Soyuq formalaşdırılmış profillərin hesabı yüngül polad modulunda aparılır.
- Tirdə Cb kombinasiyanın moment diaqramından hesablanır (Bölüm 2.1); sütunun güclü ox əyilməsində Cb = 1,0 götürülür. Sütunlarda K = 1,0 fərz edilir; fərqli dayaq şərtləri Le sahələri ilə istifadəçi tərəfindən verilir.
- İncə en kəsikdə effektiv sahə metodu və təksimmetrik kəsiklərin burulmalı–əyilməli burkulması yoxdur.
- Dişmərkəzli çarpazlı çərçivə (TBDY 9.8), burkulması önlənmiş çarpaz (9.9) və kompozit sütun (9.11) əhatə dairəsindən kənardır.
- Tirdə yanal dayaq tək bir uzunluq kimi götürülür; aralıq dayaq siyahısı təyini yoxdur (aralıq tutulmalı tirdə Cb = 1,0). Avtomatik Lb uc düyünləri arası uzunluqdur: eyni istiqamətdə aralıq dayaqsız hissələrə bölünmüş tirdə real dayaqsız uzunluq Le sahəsinə daxil edilməlidir.