Çelik Yapılar Doğrulama Çalışmaları
Bu makale, çelik kiriş ve kolon modülünün doğrulama çalışmalarını özetler. Hesap çekirdeği önce bağımsız bir test uygulamasında yönetmelik bağıntılarıyla geliştirilmiş, ardından rapora yansıyan her büyüklük el hesabıyla karşılaştırılmıştır. Uçtan uca akış (dosya aç → analiz → rapor) ve iki dilli rapor üretimi de denetlenmiştir. Bağıntılar için Çelik Tasarımın Teorik Esasları makalesine bakın.
1. Test modeli
| Eleman | Profil / malzeme | Parametreler |
|---|---|---|
| Kiriş | IPE A 100, S235 | Lb = 6000 mm (otomatik = eleman boyu), Cb moment diyagramından, sehim K = 300 |
| Kolon | IPE A 100, S235 | KLx = KLy = 3000 mm (kat boyu, K = 1) |
IPE A 100 katalog değerleri: A = 880 mm², Ix = 1,41×10⁶ mm⁴, Iy = 1,31×10⁵ mm⁴, Sx = 28 800 mm³, Zx = 33 000 mm³, Zy = 7 500 mm³, Sy = 4 770 mm³, J = 7 700 mm⁴, Cw = 2,8×10⁸ mm⁶, h = 98, b = 55, tw = 3,6, tf = 4,7 mm. Bu modelde malzeme kartındaki E = 2,1×10⁶ kg/cm² değeri 205 940 MPa olarak kullanılmıştır.
IPE A 100’ün KL/r = 246 ile kolon olarak kullanımı gerçekçi bir tasarım değil, bilinçli bir sınır senaryosudur: elastik burkulma dalını, KL/r > 200 uyarısını ve küçük kapasite değerlerinin rapor zincirinden doğru geçtiğini tek modelde sınar.
2. Kiriş doğrulaması (elastik yanal burulmalı burkulma bölgesi)
| Büyüklük | StatiCAD raporu | El hesabı | Durum |
|---|---|---|---|
| Kesit özellikleri | A = 8,8 cm², Ix = 141 cm⁴, Wel = 28,8 cm³, Wpl = 33,0 cm³, ry = 1,22 cm | Katalog değerlerinin birim çevrimi | Birebir |
| Lp | 64 cm | 1,76·12,2·√(205940/235) = 636 mm | Birebir |
| Lr | 283 cm | rts = 14,5 mm; J·c/(Sx·h0) = 0,002866; Lr = 2833 mm | Birebir |
| Sınır durum | Elastik yanal burulmalı burkulma | Lb = 600 > Lr = 283 cm → elastik bölge | Tutarlı |
| Cb | 1,93 | 1,6G+Q istasyon momentleri: Mmaks = 0,3711, MA = 0,0469, MB = 0,2210, MC = 0,1512 kNm; 12,5·0,3711/(2,5·0,3711 + 3·0,0469 + 4·0,2210 + 3·0,1512) = 1,928 | Birebir |
| Mn | 4,13 kNm | Lb/rts = 413,8; Fcr (Cb = 1) = 74,4 MPa; Mn = 1,928·74,4·28 800 = 4,132 kNm | Birebir |
| Vn | 49,74 kN | 0,6·235·(98·3,6) = 49,75 kN (Cv1 = 1) | Birebir |
| Sehim | f = 0,47 cm ≤ L/300 = 2,00 cm | 5/48·3670·600²/(2,1×10⁶·141) = 0,465 cm | Birebir |
3. Lb ve Cb kurallarının doğrulaması
IPE 300 (S235) kirişlerden oluşan bir modelde (G = 1000 kg/m + Q = 500 kg/m yayılı yük) dört farklı mesnet durumu, sonlu eleman istasyon momentleriyle çalışan bağımsız bir hesapla karşılaştırılmıştır:
| Kiriş | Lb / Cb | φb·Mn (StatiCAD) | Bağımsız hesap |
|---|---|---|---|
| 3 m konsol | 3000 mm / 1,000 | 117,51 kNm | 117,51 kNm |
| 6 m ikincil kiriş (iki ucu ana kirişlerin açıklık ortasına saplanan) | 6000 mm / 1,136 | 90,65 kNm | 90,65 kNm |
| 6 m basit mesnetli (iki ucu mafsallı) | 6000 mm / 1,136 | 90,65 kNm | 90,65 kNm |
| 6 m rijit uçlu | 6000 mm / 1,157 | 92,26 kNm | 92,26 kNm |
Belirleyici birleşimin seçimi: Basit mesnetli kirişe G açıklık ortasında tekil, Q yayılı yük olarak verildiğinde en büyük momenti 1,6G+Q birleşimi verir (105,54 kNm, Cb = 1,260, talep/kapasite oranı 1,050). Belirleyici birleşim ise 1,2G+1,6Q’dur (103,59 kNm, Cb = 1,229, oran 1,057). Program ve bağımsız hesap aynı birleşimi ve aynı değerleri verir; tüm kirişlerde aradaki fark 10⁻¹² kNm’den küçüktür.
4. Ofset kaynaklı yapay eksenel kuvvetin düşülmesi
Bölüm 3’teki IPE 300 kirişli modeller (A, B, C) ve 14 kirişli bir IPE A 100 modeli, Proje Genel Ayarları’ndaki ofset seçenekleri (Offset1/Offset2 ve dış merkezlik) açıkken ve kapalıyken ayrı ayrı çözülmüştür. Tabloda kirişin tasarım eksenel kuvveti (kN) ve M–N–V oranı verilir; ilk sütun, payın düşülmediği hesaptır.
| Kiriş | Ofset açık, pay düşülmeden | Ofset açık, pay düşülerek | Ofset kapalı |
|---|---|---|---|
| Basit mesnetli (model A) | 373,94 / 1,429 | 1,75 / 1,102 | 0 / 1,101 |
| Konsol (model A) | 318,02 / 1,139 | 0 / 0,859 | 0 / 0,859 |
| Rijit uçlu (model A) | 332,09 / 1,258 | 1,75 / 0,967 | 0 / 0,838 |
| İkincil kiriş taşıyan basit mesnetli (model B) | 721,07 / 2,702 | 1,75 / 2,070 | 0 / 2,068 |
| Rijit uçlu (model C) | 573,19 / 2,137 | 1,75 / 1,635 | 0 / 1,433 |
| İkincil kiriş (model C) | 287,68 / 1,092 | 1,34 / 0,840 | 0 / 0,839 |
| IPE A 100 modeli (14 kiriş) | 3,2–5,1 / en çok 0,203 | 0,03 / en çok 0,188 | 0 / en çok 0,158 |
- Bağıntı: Model A’daki basit mesnetli kirişte (12 parça) sonlu eleman parça eksenel kuvvetinin parça ortalama momentine oranı, G ve Q yük durumlarında 12 parçanın hepsinde −3,9444 m⁻¹’dir; katalog kesitiyle ck = 53,81 × (−15) / (8356 + 53,81 × 225) = −3,9444 m⁻¹. Kalan 1,75 kN, 12 parçalı yamuk kuralı artığıyla ((2/3)/12² = %0,46; %0,46 × 373,9 kN) uyumludur.
- Kalan fark: Ofset açık ve kapalı oranların farkı yalnız rijit uçlu kirişlerde ve momenttedir (model A: 84,81 / 74,49 kNm; model C: 152,37 / 136,17 kNm). Bu fark ofsetin kiriş rijitliğine etkisidir, yapay değildir. Basit mesnetli kiriş ve konsollarda iki durumun oranları en çok 0,002 farklıdır.
- Değişmeyenler: Ofset kapalı çözümlerde tüm kiriş sonuçları, pay düşülmeden yapılan hesapla birebir aynıdır; kolon sonuçları iki durumda da değişmez.
5. Kolon doğrulaması (elastik eğilmeli burkulma)
| Büyüklük | StatiCAD raporu | El hesabı | Durum |
|---|---|---|---|
| rx, ry | 4,00 cm, 1,22 cm | √(I/A): 40,0 mm, 12,2 mm | Birebir |
| En büyük KL/r | 245,9 ve “KL/r>200!” uyarısı | 3000/12,2 = 245,9 > 200 | Birebir |
| Belirleyici mod | y-eğilmeli burkulma | Fey = 33,6 < Fex ≈ 361 < Fez ≈ 437 MPa | Tutarlı |
| φcPn | 23,36 kN | Fey = 33,6 MPa; Fy/Fe = 6,99 > 2,25 → Fcr = 29,5 MPa; Pn = 25,96 kN; φcPn = 23,36 kN | Birebir |
| φMny (zayıf eksen) | 1,59 kNm | 0,9·min(235·7500; 1,6·235·4770) = 1,586 kNm | Birebir |
| Etkileşim | Denk. 11.3b = 0,092, UYGUN | Pr/Pc = 0,024 < 0,2 → 11.3b; yuvarlanmış değerlerle 0,090 | Tutarlı (yuvarlama) |
6. Çelik makas ve aşık elemanları
Kirişte basınç burkulması ve Denk. 11.3 etkileşimi, kolonda çekme ve diğer kesit tipleri (U, kutu, boru, L), dört duvarlı 10 × 8 m yığma bina üzerine kurulan çelik makas ve aşık modeliyle (84 çelik kiriş, 27 dikme) sınanmıştır.
| Eleman | StatiCAD | El hesabı | Sonuç |
|---|---|---|---|
| HE 100 A üst başlık (panel L = 1000 mm) | φcPn = 416,0 kN | λ = 1000/25,1 = 39,8 → Fcr = 0,658^(0,19)·235 MPa → 0,9·Pn ≈ 416 kN | Birebir |
| IPE 120 aşık (L = 3000 mm, N = 41,1 kN basınç) | φcPn = 49,3 kN; etkileşim oranı 0,848 (Denk. 11.3a) | λ = 3000/14,5 = 207 → Fe = 47,4 MPa → Fcr = 0,877·47,4 MPa → φPn = 49,4 kN | Birebir |
| L 50×50×5 çapraz (L = 1803 mm) | φcPn = 22,3 kN; eğilmede elastik yanal burulmalı burkulma | Imin (asal) = 45 100 mm⁴, r = 9,69 mm → λ = 186 → φPn = 22,3 kN | Birebir |
| CHS 88,9×4 çapraz | Mn = 6,79 kNm (akma); φcPn = 190,0 kN | Mp = Fy·Z = 0,235·28 900; λ = 60 → φPn = 190 kN | Birebir |
| RHS 80×80×4 çapraz | Mn = 8,15 kNm | Z (türetilmiş) = (80·80² − 72·72²)/4 = 34 688 mm³ → Mp = 8,15 kNm | Birebir |
| UPE 120 üst başlık (Lb = 1068 mm > Lp = 989 mm) | Mn = 16,40 kNm, inelastik yanal burulmalı burkulma; Lr = 5207 mm | Mp = 16,52 kNm; Lb, Lp’yi az aştığından Mn < Mp | Tutarlı |
| Makas dikmeleri (IPE 80, 27 adet) | φcPn dikme boyuna göre 86–155 kN; çekmeli dikmelerde çekme oranı ve çekme–eğilme etkileşimi hesaplandı | φtTn = 0,9·235·764 = 161,6 kN | Birebir |
7. Sonlu eleman modelinde burulma sabiti ve elastisite modülü
Aynı makas ve aşık modelinde (280 düğüm, 342 çubuk) sonlu eleman modeline giren burulma sabitleri katalog değerleriyle karşılaştırılmıştır:
| Profil (FEM elemanı) | FEM J (m⁴) | Beklenen | Sonuç |
|---|---|---|---|
| IPE 80 dikme | 7,0·10⁻⁹ | Katalog 0,70 cm⁴ | Birebir |
| HE 100 A dikme | 5,24·10⁻⁸ | Katalog 5,24 cm⁴ | Birebir |
| HE 120 A üst başlık | 5,99·10⁻⁸ | Katalog 5,99 cm⁴ | Birebir |
| IPE 120 aşık | 1,74·10⁻⁸ | Katalog 1,74 cm⁴ | Birebir |
| L 50×50×5 çapraz (katalogda J yok) | 3,96·10⁻⁹ | (h + b − t)·t³/3 = 0,396 cm⁴ | Birebir |
| RHS 80×80×4 çapraz (katalogda J yok) | 1,7559·10⁻⁶ | Bredt: 2t(h − t)²(b − t)²/((h − t) + (b − t)) = 175,59 cm⁴ | Birebir |
| CHS 88,9×4 çapraz | 1,93·10⁻⁶ | Katalog 193 cm⁴ | Birebir |
- Betonarme kirişe atanan RHS 80×80×4 kesitinde de J = 1,7559·10⁻⁶ m⁴ (Bredt, katalogla birebir) kullanılır. Poligon kesitlerdeki Saint-Venant yaklaşımı J = A⁴/(4π²(I₂ + I₃)) daire için kesindir; kare dolu kesitte kesin değerden yaklaşık %8 farklıdır.
- Bu modelin malzeme kartıyla (2,1×10⁶ kg/cm²) sonlu eleman modelinde çelik elastisite modülü E = 2,0601·10⁸ kN/m² (206 010 MPa) olarak doğrulanmıştır.
- Proje .sy4 ve .sbd olarak kaydedilip yeniden açıldığında bütün profil J değerleri ve E aynı kalır; J kaydı olmayan eski bir dosya açıldığında J çelik kataloğundan türetilir.
8. Boru, kutu ve korniyer: yönetmelik ve Uygulama Kılavuzu ile doğrulama
Boru ve kutu profillerde tasarım et kalınlığı (ÇYTHYE 5.4.2: elektrik direnç kaynaklı elemanlarda 0,93·t) ve eşit kollu korniyerin geometrik eksen eğilmesi (ÇYTHYE 9.10.2(2)(i): akma momenti, geometrik eksene göre akma momentinin 0,80 katı), ÇYTHYE metni (Resmî Gazete 15.02.2018, sayı 30333) ve Bakanlık ÇYTHYE Uygulama Kılavuzu (2017) örnek çözümleriyle doğrulanmıştır:
| Kontrol | Referans | StatiCAD | Fark |
|---|---|---|---|
| Kılavuz Örnek 9.8 — kutu 200×200×8 (ERW, S275), Mn | 110,0 kNm (Wp = 400 cm³) | 109,99 kNm (Wp = 400,0 cm³) | %0,0 |
| Kılavuz Örnek 9.10 — boru 219,1×10 (S275), Mn | 112,75 kNm (Wp = 410 cm³) | 112,64 kNm (Wp = 409,6 cm³) | −%0,1 |
| Kılavuz Örnek 9.15 — L 160×160×14, Lb = 7 m, Cb = 1,14, Mn | 27,16 kNm (bkz. not) | 25,37 kNm | Not |
| L 100×100×10, Lb = 2 m, φMnx (geometrik eksen) | 6,16 kNm (ÇYTHYE 9.10 ile el hesabı) | 6,163 kNm | %0,0 |
Kılavuz Örnek 9.15’te aritmetik hata vardır: Denk. 9.69a’nın ön çarpanı 0,58·200000·160⁴·14·1,14/7000² = 24,76 kNm, kök terimi √(1 + 0,88·(7000·14/160²)²) = 3,728’dir; doğru sonuç Mcr = 24,76·(3,728 − 1) = 67,55 kNm’dir. Kılavuz 92,31 kNm (= 24,76·3,728; “−1” unutulmuş) yazmıştır; aynı ön çarpanla Örnek 9.14 (9.69b, “+1”) 117,06 = 24,76·4,728 doğrudur. Doğru Mcr ile Mn = (1,92 − 1,17·√(19,69/67,55))·19,69 = 25,37 kNm’dir ve program sonucuyla aynıdır. 0,80·My = 19,69 kNm kılavuzla aynıdır.
9. TBDY Tablo 9.3 enkesit koşulu
E = 200 000 MPa, Fy = 235 MPa ile. El hesabı sınırları: başlık 8,75 / 11,09; kutu 16,05 / 32,67; boru 32,34 / 59,57; gövde (Ca = 0) 71,47.
| Kesit | Düzey | Oran (program) | Sınır (program) | El hesabı | Sonuç |
|---|---|---|---|---|---|
| HEA200 | Yüksek | bf/2tf = 10,00 | 8,75 | 200/(2·10) = 10,0 | Sağlanmaz |
| HEA200 | Sınırlı | 10,00 | 11,09 | — | Sağlar |
| HEA300 | Yüksek | 10,71 | 8,75 | 300/(2·14) = 10,71 | Sağlanmaz |
| IPE300, N = 600 kN | Yüksek | h/tw = 35,01 | 53,97 | Ca = 600 000/(0,9·235·5381) = 0,527; 0,77·29,17·(2,93 − 0,527) = 53,97 | Sağlar |
| RHS 200×200×8 | Yüksek | b/t = 23,88 | 16,05 | td = 7,44: (200 − 22,32)/7,44 = 23,88 | Sağlanmaz |
| RHS 200×200×8 | Sınırlı | 23,88 | 32,67 | — | Sağlar |
| CHS 168,3×5 | Yüksek | D/t = 36,19 | 32,34 | 168,3/4,65 = 36,19 | Sağlanmaz |
| L100×100×10 | Yüksek | b/t = 10,00 | 8,75 | 100/10 | Sağlanmaz |
İki katlı çerçeve modelinde (C11 ve C31) IPE A 100 kirişlerde bf/2tf = 5,85, h/tw = 20,72; IPE 100 kolonlarda 4,82 / 18,2 bulunmuştur. Kirişlerde Lb = 6000 mm, Lb,maks değerlerini (491 / 971 mm) aştığından yanal destek uyarısı verilmiştir. Rapor satırı kiriş ve kolon sayfalarında yer alır.
10. D ile büyütülmüş eksenel kuvvet (9.3.1.3(b))
Model: 2 katlı IPE 100 çerçeve (S275 kolon), sistem kodu C11 (DX = DY = 3), kesme ve düşey yük yöntemi sonlu elemanlar. El hesabında her kolonun iki ucundaki yük durumu eksenel kuvvetlerinden 1,2G + 1,0Q + 0,2S ± D(EX ± 0,3EY), ± D(0,3EX ± EY) ve 0,9G ± D·E birleşimlerinin tümü (dışmerkezlik yüklemeleri dahil) taranarak en büyük basınç ve çekme bulunmuştur. 12 kolonun 12’sinde program değeri el hesabıyla birebir aynıdır (basınç; çekme her kolonda 0).
| Kolon | EX eksenel kuvveti (kN, alt uç) | Program Nu (kN) | El hesabı Nu (kN) | Nu/φPn | 9.12 taban | Belirleyen birleşim |
|---|---|---|---|---|---|---|
| DHB01 | −0,069 | 1,664 | 1,664 | 0,059 | Evet | G+nQ+0.2*S-X1-0.3*Y1 |
| DHB02 | 0,002 | 2,152 | 2,152 | 0,076 | Evet | G+nQ+0.2*S+0.3*X1-Y1 |
| DHB03 | 0,051 | 1,840 | 1,840 | 0,065 | Evet | G+nQ+0.2*S+0.3*X1-Y1 |
| DHB04 | −0,069 | 1,664 | 1,664 | 0,059 | Evet | G+nQ+0.2*S-X1+0.3*Y1 |
| DHB05 | 0,002 | 2,152 | 2,152 | 0,076 | Evet | G+nQ+0.2*S+0.3*X1+Y1 |
| DHB06 | 0,051 | 1,840 | 1,840 | 0,065 | Evet | G+nQ+0.2*S+0.3*X1+Y1 |
| DHZ01 | −0,030 | 0,735 | 0,735 | 0,026 | Hayır | G+nQ+0.2*S-X1-0.3*Y1 |
| DHZ02 | 0,001 | 0,976 | 0,976 | 0,034 | Hayır | G+nQ+0.2*S+0.3*X1-Y1 |
Bu modelde deprem eksenel kuvveti küçük olduğundan tahkik sağlanır. Raporun kolon sayfalarında “TBDY 9.3.1.3(b)”, temele bağlı kolonlarda ayrıca “TBDY 9.12” satırları yer alır (Mp = 1,1·1,3·275·Zy; IPE 100 için Zy = 39,41 cm³ → 15,50 kNm).
11. Güçlü kolon ve düğüm tahkikleri (9.3.2, 9.3.4)
Model: 2 katlı, 3×2 kolonlu, 6 m açıklıklı çerçeve (kolon IPE 100, S275; kiriş IPE A 100, Fy = 440 MPa, Ry = 1,25), C11. Kat 1 köşe kolonu DHB01 için el hesabı:
| Büyüklük | El hesabı | Program |
|---|---|---|
| Mpr = 1,1·1,25·440·Wp (IPE A 100, ≈33,0 cm³) | 19,96 kNm | 19,96 |
| ℓn = 6000 − 2·100/2 | 5900 mm | 5900 |
| Vuc = 0,24 + 2·19,96/5,90 | 7,01 kN | 7,01 |
| ΣM*pc (M3) = 39,41·(275 − P/A)·2 kolon | 21,6 kNm | 21,58 |
| ΣM*pb (M3) = 19,96 + 7,01·0,100/2 | 20,31 kNm | 20,32 |
| Oran M3 / M2 (Wpz = 9,15 cm³; Muv = Vuc·55/2) | 1,06 / 0,25 | 1,06 / 0,25 → Yetersiz |
| Vup = 19,96/(98 − 4,7) − 19,96/3,0 | 207,3 kN | 207,3 |
| φRn = 0,6·275·(100·4,1 + 3·55·5,7²/98) | 76,7 kN | 76,7 (oran 2,70; td = 7,9 mm) |
| Süreklilik: 0,4·√(1,8·55·4,7·1,25·440/(1,3·275)) ; 55/6 | 10,7 ; 9,2 mm > tcf = 5,7 | Gerekli, t ≥ 4,7 mm |
| Yanal destek: 0,02·440·55·4,7 | 2,27 kN | 2,27 |
Orta kolonlarda (iki X kirişi) oran 0,53 ve Vup = 414,7 kN’dur (iki kiriş). Üst kat kolonları en üst kat olduklarından ve Pu < 0,3·Fy·Ag sağlandığından 9.3.3.1(a) ile muaftır. Model bilerek zayıf seçilmiştir (IPE 100 kolon, 440 MPa kiriş): “Yetersiz” sonucu ve ilgili uyarılar da sınanmıştır.
12. Merkezi çapraz elemanları (9.6)
Aynı çerçevede sistem C13 (süneklik düzeyi yüksek merkezi çaprazlı, D = 2). Kat 1 y = 300 aksında X çifti (RHS100×100×5) ve ters V çifti (RHS80×80×4, tepe HB02 ortasında); kat 1 x = 300 aksında tek diyagonal (RHS80×80×3); kat 2’de kolon ortasına bağlanan çift (RHS100×100×5); S275, uçlar mafsallı. Eğik çaprazın iki kat düğümüne bağlandığı önce sınanmıştır: EX’te eksenel kuvvet taşır, momenti sıfırdır.
| Çapraz | Düzen (program) | KL/i | Fcre (MPa) | P1 (kN) | Sonuç |
|---|---|---|---|---|---|
| HB11/HB12 | X | 6708/38,6 = 174 ≤ 200 | 57,3 | 112,3 | Tablo 9.3: b/t 18,5 > 14,8 → Yetersiz |
| HB13/HB14 | Ters V (kiriş HB02) | 4243/30,9 = 137 | 91,7 | 114,9 | Tablo 9.3 → Yetersiz |
| HB15 | Diyagonal | 6708/31,3 = 214 > 200 | 37,8 | 36,2 | Yetersiz; aks payı %0 (tek çapraz) → 9.6.1.2 uyarısı |
| HZ11/HZ12 | K | 160 | 67,4 | 132,1 | K düzeni → Yetersiz |
El hesabı (HB11): KL/i = 6708/38,6 = 173,8; Fe = π²·200000/173,8² = 65,3 MPa; Ry·Fy/Fe = 1,4·275/65,3 = 5,9 > 2,25 → Fcre = 0,877·65,3 = 57,3 MPa; P1 = 1,14·57,3·1718 = 112,3 kN; T = 1,4·275·1718 = 661,4 kN; 9.6.6 basınç = 1,1·112,3 = 123,5 kN; Ae,ger = 661,4/(1,3·0,430) = 1183 mm². Sonuçlar programla birebirdir. y = 300 aksında X ve ters V çiftlerinde basınç payı %46’dır (uygun). Çapraz işareti proje kaydedilip yeniden açıldığında korunur. Raporun kiriş sayfalarında “TBDY 9.6” satırları yer alır. Tablo 9.3’te tüp çaprazların kalın cidar istemesi yönetmelik gereğidir (b/t sınırı yüksek sünek çaprazda 0,55·√(E/Fy)).
13. Çaprazlı çerçeve kolon ve kirişleri (9.6.2 / 9.7.2)
Aynı model önce C13 (yüksek), sonra C32 (sınırlı) ile çözülmüştür. Modelde deprem kuvvetleri küçük olduğundan (çapraz D·E eksenel kuvveti 1–5 kN) kolonlarda mekanizma payı D·E ile sınırlanmış (9.6.2.4) ve kolon tasarım kuvveti D·E’ye eşit çıkmıştır; mekanizma payının kendisi elle doğrulanmıştır:
| Eleman | Program | El hesabı |
|---|---|---|
| DHB01 (300, 300) mekanizma basıncı | 295,8 kN | HB12 üst ucu: T·sin θ = 661,4·300/√(600² + 300²) = 295,8 |
| DHB02 (900, 300) mekanizma basıncı | 433,2 kN | HB11 üst ucu 295,8 + HB02 V kirişi ucu ½·274,9 = 433,3 |
| HB02 ters V dengelenmemiş kuvvet (yüksek, mekanizma b) | Fz = 274,9 kN, Fh = 323,7 kN | (T − P2)·sin 45° = (423,3 − 34,5)·0,707 = 274,9; (T + P2)·0,707 = 323,7 |
| HB02 çaprazsız moment / kesme | 412,74 kNm / 137,7 kN | PL/4 = 274,9·6/4 = 412,3 + öz ağırlık 0,4; P/2 = 137,5 + 0,2 |
| HB02 sınırlı (C32) | Fz = −19,4 kN (yukarı) | Çekme min(T; D·E) = 2,8 kN, basınç 0,3·Fcr·Ag ≈ 30,2 kN: (2,8 − 30,2)·0,707 = −19,4 |
HB02 (IPE A 100) dengelenmemiş kuvvetle oran 119 → Yetersiz (kiriş bu çapraz için çok küçüktür; beklenen sonuç). Çaprazlı aks kirişleri HB01, HB05, HB06 ve HZ05 D·E zarfıyla uygundur. Raporun kolon ve kiriş sayfalarında “TBDY 9.6.2.2–9.6.2.4”, “TBDY 9.6.2.4” ve “9.6.4.1(c)” satırları yer alır.
Mekanizma payının D·E’den küçük kaldığı durum: Aynı modele her iki katta 8 kolon üstüne 30 t ağırlıksız deprem kütlesi eklenmiştir (C13). Çapraz D·E eksenel kuvvetleri 70–384 kN’a çıkar (HB15’te 384 kN > T = 324 kN). Mekanizma ile elastik D·E kolon eksenel payının işareti tersse ya da o doğrultuda kolona kuvvet aktaran çapraz yoksa D·E kullanılır:
| Kolon | Mekanizma (sınırsız) bas./çek. | Tasarım N bas./çek. | D·E N bas./çek. | Belirleyici |
|---|---|---|---|---|
| DHB04 | 192,4 / 192,4 | 147,7 / 65,5 | 210,0 / 205,1 | Basınçta mekanizma: +Y’de HB15 çekmede, T·sin θ = 324,0·0,447 = 144,9 + düşey 2,8 = 147,7 < 210 |
| DHB01 | 295,8 / 50,2 | 69,8 / 49,0 | 69,8 / 66,9 | Basınçta D·E sınırı (295,8 > 69,8); çekmede mekanizma: P1·sin θ = 112,3·0,447 = 50,2 − düşey 1,2 |
| DHB02 | 433,2 / 0 | 71,3 / 67,8 | 71,3 / 67,8 | Basınçta D·E sınırı; çekme doğrultusunda kolona çapraz kuvveti yok → D·E |
| DHB05, DHZ04, DHZ05 | 160–192 | = D·E | K çifti düğümü: mekanizmada T ≫ P1, elastikte düşey bileşenler birbirini götürür → işaret ters → D·E |
Çaprazlı açıklık kirişi eksenel kuvveti (9.6.2.4): Aynı modelde (C13, D = 2) HB01, HB02, HB05 ve HZ05’e çekmede çalışan ve T’si D·E kuvvetinin çok üstünde olan çaprazlar bağlıdır: r = 1, eksenel kuvvet D·E ile aynıdır. HB06’ya yalnız HB15 (RHS80×80×3, T = 324,0 kN) bağlıdır: 0,9G − 0,3X1 + Y1 birleşiminde FDE = 2·(−184,32) − 0,6·(−25,5) = −353,3 kN (çekme) → r = 324,0/353,3 = 0,917 (program 0,917); kiriş N = 0,9·(−1,46) + 0,917·(2·8,06 − 0,6·(−2,08)) = 14,6 kN (program 14,6; D·E zarfı 19,1 kN). Süneklik düzeyi sınırlı (C32) sonuçları değişmez.
14. Çapraz–kiriş–kolon birleşimi (9.6.5)
Aynı model, C13. Kiriş IPE A 100 (kayıtlı Fy = 440 MPa, Wpl = 33,0 cm³, Ry = 1,25), kolon IPE 100 (S275, Ry = 1,3, Wpl,y = 39,4; Wpl,z = 9,15 cm³).
| Kiriş / uç | Program | El hesabı |
|---|---|---|
| Kiriş 1,1·Ry·Mp | 19,97 kNm | 1,1·1,25·440·33 000 = 19,97 |
| HB01 sol (iki kolon, güçlü eksen) | ΣMp 31,00 → M = 19,97 kNm | 2·1,1·1,3·275·39 410 = 31,00; min = 19,97 |
| HB06 sol (iki kolon, zayıf eksen) | 7,20 kNm | 2·1,1·1,3·275·9 150 = 7,20 |
| HZ05 sol (yalnız alt kolon, en üst kat) | 15,50 kNm | 1,1·1,3·275·39 410 = 15,50 |
| İki ucu mafsallı kiriş | Mafsallı → 0,025 rad (Ek 9C) | — |
Ters V çaprazları açıklıkta bağlanan HB02’nin sağ ucu doğru biçimde işaretlenmez. Analiz uyarısı ve rapordaki “TBDY 9.6.5” satırları yer alır.
15. Diyafram dikmesi ve yatay çapraz (9.10.3 / 9.10.4)
Aynı model, C13. Kat 1’de 900–1500 × 300–900 açıklığına döşeme düzleminde bir çapraz (RHS80×80×4) eklenmiştir. Program bunu yatay çapraz olarak tanımış ve merkezi çapraz tahkiklerine almamıştır; uçlarına bağlanan beş kiriş yatay çapraz sistemi kirişi, kat 2’de K çiftinin aksında çaprazlı açıklığın dışındaki HZ04 dikme olmuştur.
| Eleman | Tam rijit diyafram | Yarı rijit diyafram |
|---|---|---|
| HB16 yatay çapraz, D·E N | 0,0 kN (oran 0,13) | 28,5 kN (oran 1,37, Yetersiz) |
| HB04, D·E N | 19,5 kN | 119,7 kN |
| HZ04 dikme, D·E N | 20,7 kN | 48,6 kN |
Tam rijit diyaframda yatay çaprazın eksenel kuvveti sıfırdır ve program uyarır; beklenen davranıştır. Raporda “TBDY 9.10.3 / 9.10.4” satırları yer alır. Sınır: yatay çapraz düğümüne bağlanan bütün kirişler (komşu açıklıklardakiler dahil) kapsama girer (tutucu).
16. Yalnız çekme çaprazı (9.7.4.3, 9.10.4)
Aynı model, C32 (süneklik sınırlı, D = 2). Kat 1’deki X çifti HB11 / HB12 (RHS100×100×5) önce normal çapraz, sonra yalnız çekme çaprazı yapılmıştır.
| Büyüklük | Normal X | Yalnız çekme X |
|---|---|---|
| EX eksenel kuvveti HB11 / HB12 (kN, + basınç) | −114,8 / +119,1 | −84,5 / +86,7 (A/2: aksın payı azalır) |
| Mod 2 periyodu | 0,5038 s | 0,5067 s |
| Üye tahkiki HB11 | Basınç burkulmasıyla oran 1,49 | Tu = 186,4 kN, 0,90·Fy·Ag = 425,2 kN, oran 0,44 |
| KL/i sınırı, 9.7.5 basınç | 200; 123,5 kN | 300; 0 |
| D·E çekme HB11 | 257,5 kN | 373,6 kN |
El hesabı (HB11, 0,9G + X1 + 0,3Y1): NE(HB11) = −84,52 − 0,3·33,21 = −94,48 kN; NE(HB12) = 86,72 + 0,3·20,07 = 92,74 kN; iki çaprazın cos θ’sı eşit olduğundan f = (94,48 + 92,74)/94,48 = 1,982 (program 1,9815); Tu = 1,982·94,48 − 0,9·0,94 = 186,4 kN (program 186,38). C13 seçildiğinde iki çapraz 9.6.4.3 gereği Yetersiz olur ve uyarı verilir; HB12 normal çapraz yapılınca HB11 “eşi yok” ile Yetersiz olur. İşaret proje kaydedilip yeniden açıldığında korunur, sonuçlar birebir aynıdır.
Yatay yalnız çekme çaprazı (C32, yarı rijit diyafram): HB16’yı (900,300 → 1500,900) kesen HB17 (900,900 → 1500,300; RHS80×80×4) eklenmiştir.
| Durum | HB16 | HB17 |
|---|---|---|
| Normal X (9.10.4 D·E, basınç burkulmalı) | Nbas 47,1 kN, oran 2,19 (Yetersiz) | Nbas 36,1 kN, oran 1,70 |
| Yalnız çekme X | Tu = 55,35 kN (D·E), f = 1,311, oran 0,35 | Tu = 55,35 kN, f = 4,217, oran 0,35 |
| HB17 normal, HB16 tek başına yalnız çekme | Eşi yok → Yetersiz | — |
El hesabı (HB16, D = 2, EY + 0,3EX): NE,16 = 2·(−16,29) + 0,6·(−16,61) = −42,55 kN; NE,17 = 2·8,90 + 0,6·(−7,64) = 13,22 kN; kare açıklıkta ağırlıklar eşit olduğundan f = 55,77/42,55 = 1,311; Tu = 1,311·42,55 − 0,9·0,47 = 55,4 kN.
17. Diyafram başlığı (9.10.2)
Aynı model ve her iki kata üç dikdörtgen döşeme (300–2100 × 300–900), C32, tam rijit diyafram. 1500–2100 açıklığı ahşaptır: o kenar çelik olmadığından X depreminde yalnız x = 300’deki HB06 başlık sayılmıştır; Y depreminde y = 300 ve 900 akslarındaki çelik HB01, HB02, HB04, HB05 başlıktır. Bağımsız hesap, programın verdiği aktarım kuvvetleriyle aynı formülden yapılmıştır (döşeme kütlesi düzgün).
| Kat / deprem | F (kN) | Mmaks program (kNm) | Mmaks bağımsız (kNm) | Kapanma (kNm) | T (kN) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 / X | 420,7 (kolon −11,8; çapraz 432,6) | 1236,4 | 1236,4 | 58,6 | 68,5 |
| 1 / Y | 418,8 (kolon 84,0; çapraz 334,8) | 1011,9 | 1011,7 | 56,5 | 167,9 |
| 2 / X | 173,4 | 137,6 | 136,8 | 42,7 | 7,6 |
| 2 / Y | 172,7 | 412,7 | 412,6 | 7,0 | 68,5 |
Yarı rijit diyaframda sonuçlar %1–2 farkla aynıdır.
18. Uzay çatı kafesi (9.10.4)
Model: Bölüm 17’deki modele kat 2’de x = 2100 aksında çelik düzlem makas (HE 100 A başlık, IPE 80 örgü) ve 300–1500 × 300–900 üzerine çelik kırma çatı eklenmiştir. Düzlem makasın elemanları tahkike girmemiş; çatı grubu üç boyutlu bulunmuştur: 62 çelik kiriş (IPE 200 / 160 / 120, UPN 120) ve 11 dikme D·E ile tahkik edilmiş, 9 kiriş Yetersiz çıkmıştır (ör. HZ49 IPE 200: Nbas = 278,3 kN, M = 20,0 kNm, oran 1,17). Dikme DHZ12 (HE 100 A, S235) D·E çekmesi 126,7 kN / (0,90·235·2124 = 449 kN) = 0,28’dir (program 0,28).
19. Değerlendirme
Kiriş ve kolon zincirinin rapora yansıyan tüm büyüklükleri, makas ve aşık elemanlarındaki denetimler ve diğer kesit tipleri de dahil, el hesabıyla birebir örtüşmektedir. TBDY 2018 Bölüm 9 koşulları (enkesit, D ile büyütülmüş kuvvetler, güçlü kolon, düğüm tahkikleri, merkezi çaprazlar, diyafram başlığı) da el hesabı ve bağımsız hesapla doğrulanmıştır. Raporda sonucun yanında ara büyüklüklerin (Lp, Lr, Cb, KL/r, sınır durum, belirleyici birleşim) de basılması, her sonucun mühendis tarafından kolayca kontrol edilebilmesini sağlar.
Yazılımla üretilen tüm sonuçların sorumlu mühendis tarafından kontrol edilmesi esastır.