Ana içeriğe geç

Çelik Kiriş ve Kolon Tasarımı

Bu makale, StatiCAD’in çelik kiriş ve çelik kolon tasarım modülünün kullanımını anlatır. Hesaplar TBDY 2018 ve ÇYTHYE’ye (Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esasları — YDKT yaklaşımı) göre yapılır: kirişlerde eğilme (yanal burulmalı burkulma dahil), kesme, bileşik etki ve sehim; kolonlarda eksenel basınç burkulması ve eksenel kuvvet + iki eksenli eğilme bileşik etkisi. Kesit tesirleri programın kendi sonlu eleman çözümünden, zarf değerleri ve ait oldukları yük birleşimleriyle birlikte alınır. Bağıntılar için Çelik Tasarımın Teorik Esasları, el hesabı karşılaştırmaları için Çelik Yapılar Doğrulama Çalışmaları makalelerine bakabilirsiniz. İki katlı, süneklik düzeyi yüksek merkezi çaprazlı bir çelik binanın adım adım çözümü için Örnek Çözüm: Merkezi Çaprazlı Çelik Çerçeve makalesine bakın.

bilgi

Hangi sürümlerde? Çelik yapı hesapları StatiCAD Ultimate ve StatiCAD Hybrid sürümlerinde bulunur.

not

Kapsam: Taşıma gücü hesabı I/H (IPE, IPN, HEA/HEB/HEM, HD/HL/HP), U (UPN, UPE), kutu (RHS, SHS), boru (CHS) ve eşit kollu L profiller için yapılır. Kirişlerde eksenel basınç burkulması, kolon ve makas dikmelerinde eksenel çekme de denetlenir (Bölüm 4 ve 5). T profiller ve eşit kollu olmayan köşebentler hesaplanmaz; raporda “desteklenmiyor” olarak işaretlenir. Çelik çatı makası ve aşıklar Çatı Makası Sihirbazı ve Makaslar Arası Otomatik Aşık ile kurulabilir. Soğuk şekillendirilmiş (C, Z, Sigma vb.) profillerin hesabı Hafif Çelik Yapılar modülünde yapılır.

1. Genel akış​

  1. Binayı normal şekilde modelleyin (kirişler yatay hatıl, kolonlar düşey hatıl olarak).
  2. Çelik olacak elemanın Özellikler penceresini açın ve Kesit Seç düğmesiyle Fabrikasyon Kesit Seç formundan profili atayın (Bölüm 2). Profil atanınca çelik malzemesi (S235 vb.) de kesitle birlikte elemana işlenir.
  3. Aynı pencerede elemanın tasarım tipini “Çelik” olarak işaretleyin (Bölüm 3) ve Tamam’a basın.
  4. Analizi çalıştırın. Çelik tasarım denetimleri analizin sonunda otomatik yapılır.
  5. Rapor seçim ağacında Çelik Eleman Raporları grubunu işaretleyerek raporu alın (Bölüm 9).
not

Tasarım tipi “Çelik” işaretlenmeyen bir elemana profil atanmışsa eleman modelde çelik kesitiyle yer alır (ağırlık, rijitlik, 3 boyutlu görünüm) ama çelik tasarım denetimine girmez.

2. Fabrikasyon profil kütüphanesi ve kesit atama​

Fabrikasyon Kesit Seç formu, kiriş (Hatıl Özellikleri) ve kolon (Düşey Hatıl Özellikleri) pencerelerindeki Kesit Seç düğmesinden açılır.

Form alanıİşlevi
Üretim TipiHadde (varsayılan): sıcak haddelenmiş profiller. Cold Formed: soğuk şekillendirilmiş profiller (hafif çelik modülü).
KategoriHadde modunda: Tümü / I-Wide Flange / Channel / Tee / Angle / Pipe / Tube.
Arama kutusuAda göre süzer (örn. “IPE 3”).
ÖnizlemeSeçilen profilin kesiti gerçek geometrisiyle çizilir; temel ölçü ve kesit özellikleri listelenir.
Malzeme...Çelik sınıfı seçimi (S235, S275, S355 vb.). Seçilmezse varsayılan çelik sınıfı kullanılır. Malzeme kesitle birlikte elemana atanır.
AtaProfili ve malzemeyi açık olan eleman penceresine yazar; kesit, proje kesit kütüphanesine de eklenir ve kesit görseli raporlar için üretilir.
Kullanıcı Tanımlı Kesit...Fabrikasyon kütüphane yerine kullanıcı tanımlı kesit yoluna geçer.

Aynı form hem kirişten hem kolondan açılır; atama, hangi pencereden açıldıysa o elemana yapılır. Atanan profil proje kütüphanesinde saklanır ve dosyayla birlikte taşınır.

3. Tasarım tipinin seçilmesi​

ElemanPencereSeçenek
KirişHatıl Özellikleri → tasarım tipi grubuÇelik (Betonarme / Yığma / Ahşap seçeneklerinin yanında)
KolonDüşey Hatıl Özellikleri → tasarım tipi grubuÇelik

Seçenek işaretlenip Tamam’a basıldığında elemanın tasarım tipi çelik olarak kaydedilir; analiz sonunda bu elemanlar çelik tasarım denetimine girer ve rapor ağacında Çelik Eleman Raporları grubu görünür olur.

4. Çelik kiriş hesabı​

DenetimYönetmelikAçıklama
EğilmeÇYTHYE Bölüm 9Akma, inelastik ve elastik yanal burulmalı burkulma; Lp ve Lr sınırları hesaplanıp raporda gösterilir. Belirleyici sınır durum raporda yazılır.
KesmeBölüm 10Vn = 0,6·Fy·Aw·Cv
Bileşik etkiBölüm 11Eğilme, eksenel kuvvet ve kesme etkileşim denetimi
Eksenel basınçBölüm 8 ve 11.3Kirişin eksenel kuvveti basınç kabul edilir (çekmede güvenli tarafta); düğümden düğüme eleman boyuyla (eğik elemanda gerçek boy) burkulma kapasitesi φcPn ve eksenel kuvvet–eğilme etkileşimi (Denk. 11.3a/b) denetlenir. Çatı makasının başlık ve çaprazlarında belirleyici olabilir.
SehimKullanılabilirlikf ≤ L/K denetimi; raporda “Sehim f = ... ≤ L/K = ...” satırıyla gösterilir.

Yanal destek boyu Lb: Elemanın özellik penceresindeki yanal destek (Le) alanları otomatik bırakılırsa kiriş boyu L (uç düğümleri arası) esas alınır; elle değer girilirse o kullanılır. Kirişin ara noktalarında yanal tutulma varsa (örneğin saplanan ikincil kiriş veya çapraz), en büyük desteksiz boyu Le alanına girin.

Moment düzeltme katsayısı Cb: Cb (ÇYTHYE Denk. 9.1), her yük birleşiminin sonlu eleman moment diyagramından ayrı ayrı hesaplanır. Cb birleşime göre değiştiği için belirleyici birleşim, en büyük momenti veren değil, talep/kapasite oranı en büyük olan birleşimdir; raporda tasarım momenti, birleşim adı ve Cb bu birleşime aittir.

  • Konsol kirişlerde (bir ucu kolona, duvara ya da başka bir kirişe bağlı olmayan) Cb = 1,0 alınır (ÇYTHYE 9.1(e)).
  • Le alanına kiriş boyundan kısa bir boy girildiğinde Cb = 1,0 alınır (güvenli taraf).
  • Ana kirişe saplanan ikincil kirişin ucu mesnet sayılır; Cb moment diyagramından hesaplanır.

Sehim sınırı K: Eleman bazında, ahşap kirişlerdeki sehim K seçimiyle aynı yerden belirlenir (varsayılan K = 300; seçime göre 200 / 150 / elle girilen değer). Sehim, servis (katsayısız G+Q veya G+S) momentinden hesaplanır; konsol kirişte uç yükü eşdeğeri kullanılır.

5. Çelik kolon hesabı​

DenetimYönetmelikAçıklama
Eksenel basınçBölüm 8x ve y eksenlerinde eğilmeli burkulma ve çift simetrik kesitte burulmalı burkulma; belirleyici elastik burkulma gerilmesi üzerinden Fcr ve φcPn (φc = 0,90). Belirleyici burkulma modu raporda yazılır.
Enkesit narinliğiTablo 5.1ABaşlık b/2tf ve gövde hw/tw sınırları denetlenir. Basınç talebi olan narin enkesitli eleman raporda açıkça “narin enkesit” olarak işaretlenir ve yetersiz sayılır; çekme, eğilme ve kesme denetimleri yine yapılır.
Narinlik oranıÇYTHYE önerisiKL/r > 200 ise raporda kırmızı “KL/r>200!” uyarısı gösterilir.
Bileşik etkiBölüm 11.3Eksenel basınç + iki eksenli eğilme: Denk. 11.3a (Pr/Pc ≥ 0,2) veya 11.3b; kullanılan denklem raporda belirtilir.
Eksenel çekmeBölüm 7 ve 11.3Kolon ve makas dikmelerinde çekme zarfı için brüt kesitte akma φtTn = 0,90·Fy·Ag ve çekme–eğilme etkileşimi (Denk. 11.3a/b); belirleyici (basınç ya da çekme) etkileşim raporlanır. Net kesitte kopma birleşim tasarımının konusudur.

Etkin burkulma boyu KL: Varsayılan olarak kolonun kat içindeki boyu (kat yüksekliği ve alt/üst kot farkları) alınır ve K = 1,0 kabul edilir. Düşey Hatıl Özellikleri penceresindeki Le alanlarına elle değer girilerek her eksen için burkulma boyu ayrı ayrı tanımlanabilir.

6. Yük birleşimleri​

Hesap yaklaşımı YDKT’dir (φb = φc = φv = 0,90). Talepler, ÇYTHYE YDKT birleşimlerinin (1,4G; 1,2G + 1,6Q + 0,5S; 1,2G + 1,6S + 1,0Q; rüzgâr varsa 1,2G + 1,0Q + 0,5S + 1,6W ve 0,9G + 1,6W) ve programın deprem birleşimlerinin (depremde 1,2G, Q en az 1,0) zarfından alınır. Bu birleşimler projedeki yük birleşimi listesini değiştirmez; yalnız çelik tasarımında kullanılır. Zarfı veren birleşimin adı raporda talebin yanında gösterilir.

not

Analiz uyarılarında “Çelik kiriş/kolon tasarımında rüzgâr birleşimleri yok” satırı, projede rüzgâr yük durumu tanımlı olmadığını bildirir. Varsayılan (TBDY) birleşim listesinde rüzgâr yoktur; rüzgârın hesaba girmesi için Yük Kombinasyonları sekmesinde tanımlı yük durumlarını ve birleşimlerini seçin.

7. TBDY 2018 Bölüm 9 koşulları​

TBDY 2018 tasarımında çelik elemanlar, ÇYTHYE denetimlerine ek olarak aşağıdaki süneklik ve kapasite koşullarıyla da denetlenir. Sonuçlar eleman raporunda ilgili madde numarasıyla yazılır (bkz. Bölüm 9).

7.1 Taşıyıcı sistem kodu (Tablo 4.1, C grubu)​

Proje Genel Ayarları → TBDY2018 → Bina Tipi → Seçiniz… listesinde çelik bina taşıyıcı sistemleri (C11–C33) yer alır. Satırı seçip X ve Y Yönü İçin Uygula, ardından Bina Tipi Değerlerini Uygula düğmesine basınca R, D, izin verilen en düşük bina yükseklik sınıfı (BYS) ve süneklik düzeyi kendiliğinden dolar (örneğin C11: R = 8, D = 3, BYS ≥ 3, yüksek süneklik; C31: R = 4, D = 2,5, BYS ≥ 7, sınırlı). Karma sistemlerde (C21, C22) çelik çerçeve elemanları süneklik düzeyi sınırlı kabul edilir.

Projede ağır çelik eleman varken sistem kodu C grubundan seçilmemişse analiz uyarılarında bir bilgi satırı çıkar. Dışmerkez çaprazlı ve burkulması önlenmiş çaprazlı çerçeveleri içeren C12, C14 ve C21 seçildiğinde bağ kirişi ve burkulması önlenmiş çapraz tahkiklerinin programda olmadığı uyarılır.

7.2 Enkesit koşulu (Tablo 9.3)​

Çelik kolonlarda ve en az bir ucu moment aktaran çelik kirişlerde başlık genişliği/kalınlığı, gövde yüksekliği/kalınlığı ve boru çap/et kalınlığı oranları süneklik düzeyine göre sınırlanır (yüksek: λhd, sınırlı: λmd; düzey seçilen C sistem kodundan, yoksa proje süneklik ayarından gelir). Sağlanmayan eleman Yetersiz işaretlenir; eleman raporunda “TBDY Tablo 9.3” satırı oranları ve sınırları gösterir. Örnek: S235’te HEA200 ve HEA300 başlıkları (bf/2tf ≈ 10) yüksek süneklik sınırını (8,75) aşar, sınırlıyı (11,09) sağlar. İki ucu mafsallı kirişlerde (moment aktaran çerçeve dışı) bu koşul aranmaz.

7.3 Kiriş yanal destek aralığı (9.2.8.1)​

Moment aktaran çelik kirişlerin başlıkları en fazla Lb = 0,086·iy·E/Fy (yüksek) veya 0,17·iy·E/Fy (sınırlı) aralıklarla yanal desteklenmelidir (IPE300, S235: 2,45 m / 4,85 m). Program kirişte yanal burkulma boyu olarak eleman boyunu ya da kiriş özelliklerinde girdiğiniz değeri kullanır; aşılırsa eleman raporunda ve analiz uyarılarında belirtilir (eleman Yetersiz sayılmaz). Betonarme döşemeyle kompozit çalışan başlıkta bu koşul aranmaz; alt başlık için ara destek gerekir.

7.4 D ile büyütülmüş eksenel kuvvet (9.2.6, 9.3.1.3(b))​

Her çelik kolon, normal tahkikine ek olarak, eğilme momentleri göz önüne alınmadan D ile büyütülmüş deprem etkili birleşimlerden gelen eksenel basınç ve çekme kuvvetiyle de tahkik edilir: Nu ≤ φPn, Tu ≤ φTn = 0,90·Fy·Ag. Birleşimler programın deprem etkili birleşimleridir (1,2G + 1,0Q + 0,2S ± E, 0,9G ± E); yalnız yatay deprem yüklemeleri DX / DY ile çarpılır (C kodu seçildiyse Tablo 4.1 değeri, yoksa proje D değeri; rijit bodrumda bodrum D’si), düşey deprem çarpılmaz. Sağlanmayan kolon Yetersiz işaretlenir; eleman raporunda “TBDY 9.3.1.3(b)” satırı Nu/φPn ve Tu/φTn oranlarını gösterir. 9.2.6’daki “akma mekanizmasıyla uyumlu kuvvetten büyük alınmaz” üst sınırı uygulanmaz (tutucu). Makas dikmeleri bu tahkike girmez.

7.5 Temel bağlantısı tasarım kuvvetleri (9.12)​

Temele oturan çelik kolonlarda (kat 1 ya da rijit bodrum üstündeki ilk kat) eleman raporu, taban plakası ve ankraj tasarımı için gerekli dayanımları verir: D·E eksenel basınç ve çekme, kesme kuvvetleri ve eğilme momenti M = min(1,1·Ry·Fy·Wp; D·E momenti) (9.12.4(b), YDKT). Değerler bilgi amaçlıdır; taban plakası programda tasarlanmaz.

7.6 Deprem iç kuvvetleri: sonlu eleman çözümü​

Ağır çelik kiriş ve kolonlar deprem iç kuvvetlerini yalnız sonlu eleman çözümünden alır; klasik kesme yönteminde deprem yüklemeleri (EX/EY) sonlu eleman modelinde çözülmez. Bu nedenle projede ağır çelik kiriş ya da kolon varsa program analiz sırasında kesme ve düşey yük yöntemini sonlu elemanlar olarak uygular ve analiz uyarılarına bir bilgi satırı yazar.

7.7 Kolonların kirişlerden güçlü olması (9.3.2)​

Süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çelik çerçevelerde her çelik kolonun üst düğümünde, iki eğilme ekseni için ayrı ayrı ΣM*pc/ΣM*pb > 1,0 aranır (Denk. 9.7). M*pc = Wp·(Fy − Puc/Ag), düğümün altındaki ve üstündeki çelik kolonlar için (Puc: 9.3.1.3(b) D·E basıncı); M*pb = 1,1·Ry·Fy·Wp + Vuc·dc/2, düğüme moment aktaran her çelik kiriş için alınır (plastik mafsal kolon yüzünde kabul edilir). Kolonun XK1–XK2 doğrultusuna en çok 45° açıyla bağlanan kirişler güçlü eksen (M3) çerçevesidir. Ucu mafsallı kiriş moment aktarmaz. Sağlanmayan kolon Yetersiz işaretlenir; Pu < 0,3·Fy·Ag olan en üst kat ya da tek katlı yapı kolonu muaftır (9.3.3.1(a)). 9.3.3.1(b) ve 9.3.3.2 istisnaları program tarafından aranmaz. Süneklik düzeyi sınırlı çerçevelerde koşul aranmaz (9.4.1.5).

7.8 Kayma bölgesi ve süreklilik levhası (9.3.4.2, 9.4.2.2, 9.3.4.3)​

I/H kesitli çelik kolonun güçlü eksenine moment aktaran kirişlerin oluşturduğu düğümde kayma bölgesi tahkik edilir: Vup = ΣMuc/(db − tbf) − ΣMuc/Hort (süneklik düzeyi sınırlıda Muc yerine kiriş tasarım momenti), φv·Rn = 1,0·0,6·Fy·dc·tw·(1 + 3·bcf·tcf²/(db·dc·tw)). Yetmezse rapor gerekli toplam gövde kalınlığını ve takviye levhası kalınlığını verir; tmin ≥ u/180 koşulu da denetlenir. Kolon başlığı Denk. 9.14a/9.14b’yi sağlamazsa kiriş başlık hizalarında süreklilik levhası gerekir (t ≥ en kalın kiriş başlığı). Bunlar birleşim detayı gereksinimleridir: kolon Yetersiz sayılmaz, analiz uyarısı ve rapor satırı verilir. Raporda ayrıca düğüm yanal destek kuvveti (9.3.6(a), 0,02·Fy·Afb) ve bulonlu üst kolon eki gerekli dayanımları (9.3.5) yazılır.

7.9 Birleşim tasarım kuvvetleri (9.3.4.1)​

Çelik kolona moment aktaran kiriş ucunda kiriş raporu Mpr = 1,1·Ry·Fy·Wp, Vuc = Vd(1,2G + 0,5Q + 0,2S) + ΣMpr/ℓn (ℓn: kolon yüzleri arası açıklık) ve Muc değerlerini verir. Moment aktaran kiriş ucu birleşimi tanımlandıysa (KM1–KM3, Ek 9B) birleşimin kendisi de tahkik edilir; tanımlanmadıysa yalnız bu gerekli dayanımlar raporlanır ve Ek 9B’deki geçerliliği kanıtlanmış bir detay kullanılmalıdır. Ayrıntı için Çelik Birleşim Tasarımı makalesine bakın.

7.10 Akma gerilmesi sınırları (9.2.3.1(a))​

Doğrusal olmayan davranış göstermesi beklenen elemanlarda (moment aktaran çerçeve kirişi, çapraz) Fy ≤ 355 MPa, yatay yük taşıyıcı sistem kolonlarında Fy ≤ 460 MPa olmalıdır (süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çerçeve kolonları hariç). Aşan elemanlar analiz uyarılarında listelenir.

8. Çelik çaprazlar (TBDY 9.6 / 9.7)​

8.1 Çaprazın tanımlanması​

Merkezi çaprazlı çerçevenin çaprazları çelik kiriş olarak çizilir: kiriş özelliklerinin Genel sekmesinde eleman tipi Çelik seçilir ve Çelik çapraz (TBDY 9.6/9.7) kutusu işaretlenir. Çapraz eğiktir: uç kotları (Sol / Sağ Üst Kot) kat üst kotuna göre girilir. Örneğin 3 m’lik katta kat tabanından tepesine giden çaprazda bir uç −300 cm, diğer uç 0 olur. Uçlar genellikle Mafsal sekmesinden mafsallı tanımlanır. Seçim dosyaya kaydedilir. Çoklu seçimde, değerleri farklı elemanlarda kutu gri görünür ve dokunulmazsa korunur.

Program her çaprazda şunları yapar:

  • Düzen tespiti: Uçların kolon kesitinde mi, kiriş açıklığında mı, kat ortasında mı olduğuna bakarak diyagonal, X, V, ters V ya da K düzenini bulur.
  • Narinlik: KL/i ≤ 200 (süneklik düzeyi sınırlı V / ters V düzeninde 4·√(E/Fy)).
  • X çaprazda burkulma boyu: İki çapraz tek parça çizilip ortalarında kesişiyorsa ve Geometri Kontrolü’ndeki Kesişen/temas eden kirişleri sonlu eleman modelinde otomatik bağla seçeneği açıksa, kesişim sonlu eleman modelinde ortak düğümle bağlanır ve burkulma boyu 0,5·L alınır. Bu boy hem narinlik ve beklenen burkulma dayanımında (Fcre, P1) hem de basınç dayanımında (φPn) kullanılır. Seçenek kapalıysa ya da kirişe burkulma boyu elle girilmişse o boy kullanılır; yalnız çekme çaprazında tam boy kalır.
  • K düzeni: Kolon ortasına bağlanan çapraza izin verilmez (9.6.4.2 / 9.7.4.2).
  • Enkesit: Tablo 9.3’ün çapraz sınırları uygulanır.

Narinlik, K düzeni ya da Tablo 9.3 sağlanmazsa çapraz Yetersiz olur. Rapor ayrıca D·E eksenel kuvvetlerini, mekanizma kuvvetlerini (T, P1, P2), uç birleşimi gerekli dayanımlarını (9.6.6) ve gerekli etkin net alanı (9.6.3.4) verir. Süneklik düzeyi yüksek sistemde, aynı kat ve plan aksındaki çaprazlarda yatay kuvvetin %30–70’inin basınç çaprazlarınca karşılanması denetlenir (9.6.1.2); tek diyagonalli aks bu koşulu sağlamaz ve uyarı verilir. Çaprazlarda kiriş yanal destek aralığı ve sehim aranmaz.

8.2 Çaprazlı çerçevenin kolon ve kirişleri (9.6.2 / 9.7.2)​

Program, çaprazların kuvvet aktardığı kolon ve kirişleri ayrıca tahkik eder; sağlanmazsa eleman Yetersiz olur ve rapordaki TBDY 9 satırında gerekçe yazılır.

  • Kolon (çapraz ucu kolon düğümünde ya da V kirişinin ucunda; o düğüm ve üstündeki katların çaprazları sayılır): Süneklik düzeyi yüksekte deprem eksenel kuvveti yerine çapraz mekanizma kuvvetleri kullanılır (çekme çaprazında T = Ry·Fy·Ag, basınç çaprazında P1 ya da P2; 9.6.2.2). Bu pay D·E değerini aşmaz (9.6.2.4). Mekanizma ile elastik çözüm kolona ters yönde kuvvet veriyorsa ya da o doğrultuda kolona kuvvet aktaran çapraz yoksa D·E kullanılır. Süneklik düzeyi sınırlıda D·E birleşimleri kullanılır (9.7.2). Momentler D·E zarfından alınır.
  • Çaprazlı açıklık kirişi (çapraz açıklığında ya da ucundaki düğümde, aynı düzlemde): D·E zarfıyla tahkik edilir; Tablo 9.3 çapraz sünekliğiyle, kiriş iki ucu mafsallı olsa da aranır. Yüksek süneklikte kirişin eksenel kuvvetinin deprem payı, kirişe bağlı çaprazların mekanizma kuvvetinin (T, P1/P2) D·E kuvvetine oranıyla küçültülür (oran en çok 1; bağlı çaprazlardan biri çekmede ve T büyükse D·E kalır). Moment ve kesme D·E zarfından alınır (tutucu).
  • V / ters V kirişi: Çaprazlar yok sayılarak basit mesnetli kiriş; düşey yük + çaprazların dengelenmemiş kuvveti. Yüksekte çekme T, basınç P1 / P2; sınırlıda çekme min(Ry·Fy·Ag; D·E), basınç 0,3·Fcr·Ag. Sınırlıda ayrıca yalnız düşey yükle tahkik yapılır (9.7.4.1(d)). Çapraz bağlantı noktasında başlıkların yanal desteklendiği varsayılır (9.6.4.1(b)); bunu detayda sağlamak kullanıcıya aittir.

Çaprazlara bağlı olmayan çerçeve elemanları ve diyafram dikmeleri bu tahkike girmez.

8.3 Çapraz bağlı düğümdeki kiriş–kolon birleşimi (9.6.5)​

Yalnız süneklik düzeyi yüksek sistemlerde: kiriş ucu mafsallıysa rapor, en az 0,025 rad dönme sağlayan bir detay (Ek 9C) gerektiğini yazar. Rijitse birleşimin aktarması gereken moment verilir: kirişin 1,1·Ry·Mp’si ile düğümdeki kolonların 1,1·Ry·ΣMp’sinin küçüğü. Bu bir bilgi satırıdır; birleşim detayı programda tasarlanmaz.

8.4 Yatay çapraz ve diyafram dikmesi (9.10.3 / 9.10.4)​

Döşeme düzlemindeki çapraz da kiriş penceresindeki Çelik çapraz kutusuyla, iki ucu aynı kotta tanımlanır; program onu uç kotlarından yatay çapraz olarak tanır ve düşey çapraz kurallarını uygulamaz. Yatay çapraz, ucuna bağlanan kirişler ve düşey çapraz aksı üzerinde çaprazlı açıklığın dışında kalan kirişler (dikmeler) D ile büyütülmüş deprem birleşimleriyle tahkik edilir; sağlanmazsa Yetersiz olur.

tehlike

Tam rijit diyafram kabulünde döşeme düzlemindeki elemanlar deprem eksenel kuvveti almaz; bu durumda program uyarır ve yarı rijit diyafram seçilmelidir.

8.5 Yalnız çekme çaprazı (9.7.4.3)​

Kiriş penceresinde Çelik çapraz kutusunun altındaki Yalnız çekme kutusu işaretlenir. Aynı katta ve aynı aks üzerinde ters eğimli iki yalnız çekme çaprazı (X ya da çift) tanımlanmalıdır; eşi olmayan çapraz Yetersiz olur. Program analizde bu çaprazların eksenel alanını yarıya indirir (iki çapraz birlikte tek çekme çaprazının rijitliğini verir) ve her yük birleşiminde basınca çalışan çaprazın deprem payını çekme çaprazına aktarır. Çapraz yalnız çekmeyle (0,90·Fy·Ag) tahkik edilir, narinlik sınırı KL/i ≤ 300’dür. Süneklik düzeyi yüksek sistemde yalnız çekme çaprazına izin verilmez (9.6.4.3): eleman Yetersiz olur. Net kesit kırılması için gerekli etkin net alan raporda verilir; birleşim detayında sağlanmalıdır.

Döşeme düzlemindeki (yatay) çaprazlar da yalnız çekme işaretlenebilir: bu durumda planda birbirini kesen iki çapraz (X) bir çift sayılır, kesişen eşi olmayan çapraz Yetersiz olur; tasarım kuvveti 9.10.4 gereği D ile büyütülmüş deprem birleşimlerinden aktarımlı çekmedir (yüksek süneklik yasağı ve KL/i ≤ 300 yalnız düşey çaprazlı çerçeveler içindir).

8.6 Diyafram başlığı (9.10.2)​

Program her kat ve deprem doğrultusu için döşemeyi, kolonlara, perdelere ve çaprazlara aktardığı kuvvetlerle yüklü bir yatay kiriş gibi ele alır, döşeme düzlemindeki momenti bulur ve başlık kuvvetini T = C = M/B (B: diyafram derinliği) olarak hesaplar (9.2.5 birleşimleri, D yok). Diyaframın deprem doğrultusuna paralel dış kenarındaki çelik kirişler başlık sayılır; başlık kuvveti kirişin eksenel kuvvetine eklenip kiriş yeniden tahkik edilir, sağlanmazsa Yetersiz olur. Betonarme döşemede en dış lif basıncı (0,20·fck sınırı) ve ilave çekme donatısı analiz uyarısında verilir. Kenardaki eleman çelik değilse (ahşap, betonarme) başlık tahkiki yapılmaz; kuvvet uyarıda görülür. Plan dikdörtgen kabul edilir; girintili ya da büyük boşluklu planda sonuç yaklaşıktır.

8.7 Uzay çatı kafesi (9.10.4)​

Çatı ve makas sihirbazlarının kurduğu gruplardan elemanları tek bir düşey düzlemde kalmayanlar (örneğin mertek, aşık ve mahyası birlikte kurulan çatı) uzay çatı kafesi sayılır; bu gruptaki çelik kiriş ve makas dikmeleri D ile büyütülmüş deprem birleşimleriyle tahkik edilir (sağlanmazsa Yetersiz). Tek düzlemdeki makaslar normal tasarımda kalır.

9. Raporlar​

Analizden sonra rapor seçim ağacında Çelik Eleman Raporları grubu belirir:

Raporİçerik
Çelik Kiriş hesaplarıKat kat, kiriş başına bir blok: kesit adı; malzeme (Fy); kesit özellikleri (A, Ix, Wel, Wpl, ry); Lb, Cb, Lp, Lr; tasarım momenti (zarfı veren yük birleşimiyle), Mn, oran ve belirleyici sınır durum; tasarım kesmesi, Vn ve oran; bileşik etki; sehim satırı; Sonuç: Yeterli / Yetersiz
Çelik Kolon hesaplarıKesit özellikleri (A, Ix, Iy, rx, ry); KLx, KLy, en büyük KL/r (gerekirse uyarı); eksenel kuvvet (birleşimiyle), φcPn, oran ve belirleyici burkulma modu; iki eksende momentler ve kapasiteleri; etkileşim denklemi ve değeri; Sonuç

Her eleman bloğunda ÇYTHYE tahkikinin altında TBDY Bölüm 9 satırları yer alır (Tablo 9.3, 9.3.1.3(b), 9.12, 9.6 merkezi çapraz, 9.6.2.2–9.6.2.4, 9.6.5, 9.10.2). Sağlanan denetimler yeşil UYGUN, sağlanmayanlar kırmızı X ile işaretlenir. Raporlar program dili Türkçe iken Türkçe, diğer dillerde İngilizce üretilir.

10. 3 boyutlu görünüm​

Profil atanmış kiriş ve kolonlar 3 boyutlu pencerede gerçek kesit geometrisiyle (I/H gövde–başlık, kutu, boru, soğuk şekillendirilmiş dış hat) çizilir. Profil atanmamış elemanlar dikdörtgen prizma olarak görünür. Kesit görselleri raporlardaki kesit tablolarına da eklenir.

11. Önemli notlar​

  • Narin enkesitli elemanlarda (kolon ve eksenel basınçlı kiriş) etkin alan yöntemi uygulanmaz. Basınç talebi olan elemanda basınç tarafı geçirilmez (etkileşim oranı 99, “narin enkesit” açıklaması, sonuç Yetersiz); kesit özellikleri, eğilme ve kesme kapasiteleri ile çekme tahkiki yine raporlanır. Sonuç hiçbir zaman sessizce “güvenli” gösterilmez.
  • Kiriş hesabında Cb her birleşimin moment diyagramından hesaplanır; konsolda ve Le alanına elle girilen kısa Lb’de 1,0 alınır (bkz. Bölüm 4).
  • Kolon burkulma boyunda K = 1,0 varsayılır; farklı mesnet koşulları için Le alanlarına K·L değerini elle girin.
  • Çelik malzemenin elastisite modülü malzeme kartından okunur; kg/cm² veya MPa cinsinden tanımlı olması fark etmez (birim tasarımda ve sonlu eleman modelinde otomatik tanınır; malzeme formunda çelik E satırının birimi gösterilir). Kütüphanedeki çelik kayıtlarında E = 200 000 MPa’dır (ÇYTHYE); eski projelerde kartın kopyası eski değerde (205 940 MPa) kalmış olabilir, bu durumda malzemeyi kütüphaneden yeniden seçin.
  • Boru ve kutu profillerin üretim yöntemi (ÇYTHYE 5.4.2): Proje Genel Ayarları → Yönetmelik Seçimi sekmesindeki Boru/Kutu Profil Üretimi kutusunda ERW (elektrik direnç kaynaklı) varsayılan olarak işaretlidir: kesit özellikleri tasarım et kalınlığı td = 0,93·t ile hesaplanır. Tozaltı ark kaynaklı ya da sıcak bitmiş tüplerde işareti kaldırın (td = t). Seçim projeyle kaydedilir ve tüm boru ve kutu elemanlara uygulanır. İşaret kaldırıldığında tasarımda profil tablosundaki (katalog) A, I ve Wel değerleri kullanılır; bunlar sonlu eleman modelinin ve raporun kesit özellikleri tablosunun değerleriyle aynıdır. Katalogda bulunmayan Wpl ve J, köşe yarıçapı ro = 2t kabulüyle geometriden hesaplanır. ERW işaretliyken katalogda 0,93·t değerleri bulunmadığından tüm özellikler geometriden hesaplanır; bu durumda eleman satırındaki I değeri tablodakinden küçük çıkar (örneğin RHS120×120×8 için 662 ve 677 cm⁴).
  • Proje Genel Ayarları’nda ofset seçenekleri (Offset1/Offset2, dış merkezlik) işaretliyken rijit diyafram, kirişlerde gerçekte bulunmayan bir eksenel kuvvet doğurur (IPE 300 örneklerinde 318–721 kN). Program bu payı kiriş tasarımında düşer; seçenekleri kapatmak gerekmez. Ofsetin kiriş rijitliğine etkisi korunduğundan rijit uçlu kirişlerde ofset açık ve kapalı çözümlerin momentleri farklılaşabilir (bkz. Çelik Tasarımın Teorik Esasları, Bölüm 9.1).
  • Dışmerkez çaprazlı çerçeve (TBDY 9.8), burkulması önlenmiş çapraz (9.9) ve kompozit kolon (9.11) kapsam dışıdır. Net alan takviyesi programda tasarlanmaz; gereken alan raporlanır. Çapraz ucu, kiriş ucu ve kolon ayağı birleşimleri için Çelik Birleşim Tasarımı makalesine bakın.

12. Sık sorulanlar​

Rapor ağacında “Çelik Eleman Raporları” görünmüyor. Grup, projede tasarım tipi Çelik işaretli en az bir kiriş veya kolon varsa ve analizden sonra görünür. Elemanın özellik penceresinde “Çelik” seçeneğinin işaretli olduğundan ve analizin yeniden yapıldığından emin olun.

Raporda “Profil katalogda bulunamadı” yazıyor. Elemana atanmış kesit adı fabrikasyon profil kütüphanesinde birebir bulunamadı (örneğin elle değiştirilmiş kesit adı). Kesiti Fabrikasyon Kesit Seç formundan yeniden atayın.

Raporda “desteklenmiyor” yazıyor. Elemana T profil ya da eşit kollu olmayan köşebent atanmıştır; bu kesitler çelik tahkikinde yoktur. U profilde başlık kompakt değilse de eleman desteklenmiyor olarak işaretlenir. Desteklenen bir profil (I/H, U, kutu, boru, eşit kollu L) atayın.

Kapasiteler beklediğimden çok düşük veya yüksek çıktı. Önce raporun kesit özellikleri satırını (A, Ix, Wpl) profil tablosuyla karşılaştırın; sonra Lb, Cb ve KL değerlerine bakın — yanal destek veya burkulma boyu elle girilmiş olabilir. Kiriş sınır durumunun (akma / inelastik / elastik yanal burulmalı burkulma) Lp ve Lr ile tutarlılığı raporda görülebilir.

Çelik kiriş veya kolon 3 boyutlu görünümde dikdörtgen görünüyor. Elemana profil atanmamıştır. Bölüm 2’deki adımlarla profil atayın.

Aynı elemanda hem çelik hem betonarme denetimi olur mu? Hayır; tasarım tipi tek seçimlidir. Eleman hangi tipte işaretliyse o modülün denetimine girer.