Ana içeriğe geç

Çelik Tasarımın Teorik Esasları

Bu makale, StatiCAD çelik kiriş ve kolon tasarım modülünün hangi yönetmelik kurallarını nasıl uyguladığını ve hangi kabulleri yaptığını özetler. Esas alınan kural seti ÇYTHYE (Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esasları) ve TBDY 2018’in çeliğe ilişkin hükümleridir. Kullanım için Çelik Kiriş ve Kolon Tasarımı makalesine bakın.

bilgi

Tasarım yaklaşımı: YDKT (Yük ve Dayanım Katsayıları ile Tasarım). Dayanım katsayıları: eğilme φb = 0,90; kesme φv = 0,90 (kompakt hadde I gövdesinde 1,00); basınç φc = 0,90.

1. Malzeme ve kesit özellikleri​

Çelik sınıfı elemana kesitle birlikte atanır; Fy ve E malzeme kütüphanesinden okunur. Kesit özellikleri (A, Ix, Iy, Wel = Sx, Wpl = Zx, Zy, Sy, J, Cw, h, b, tf, tw, r) fabrikasyon profil veritabanından alınır. Malzeme kütüphanesindeki elastisite modülü kg/cm² veya MPa cinsinden tanımlı olabilir; program birimi otomatik tanır.

2. Kiriş eğilme dayanımı (Bölüm 9)​

Çift simetrik hadde I/H kesitli, güçlü ekseninde eğilen kirişler için üç bölge tanımlıdır (Lb: yanal desteklenmeyen boy):

BölgeKoşulNominal dayanım Mn
Akma (plastik)Lb ≤ LpMp = Fy·Zx
İnelastik yanal burulmalı burkulmaLp < Lb ≤ LrMn = Cb·[Mp − (Mp − 0,7·Fy·Sx)·(Lb − Lp)/(Lr − Lp)] ≤ Mp
Elastik yanal burulmalı burkulmaLb > LrMn = Fcr·Sx ≤ Mp
bilgi
  • Lp = 1,76·ry·√(E/Fy)
  • Fcr = Cb·π²·E/(Lb/rts)² · √(1 + 0,078·(J·c/(Sx·h0))·(Lb/rts)²)
  • Lr = 1,95·rts·(E/(0,7·Fy))·√(J·c/(Sx·h0) + √((J·c/(Sx·h0))² + 6,76·(0,7·Fy/E)²))
  • rts² = √(Iy·Cw)/Sx, h0 = h − tf, c = 1 (çift simetrik I)

Raporda Lp, Lr ve belirleyici sınır durumun adı gösterilir; böylece Lb ile sınır durumun tutarlılığı mühendisçe denetlenebilir. Enkesit eğilme kompaktlığı sınıflandırılır; kompakt olmayan başlıkta yerel başlık burkulması sınır durumu devreye girer.

2.1 Yanal desteklenmeyen boy Lb ve moment düzeltme katsayısı Cb​

Lb, basınç başlığının yanal olarak desteklenmeyen boyudur (ÇYTHYE 9.2.2). Eleman özelliklerindeki yanal destek (Le) alanları otomatik bırakılırsa Lb = eleman boyu L (uç düğümleri arası) alınır ve uçların yanal olarak tutulu olduğu kabul edilir (ÇYTHYE 9.1(a)). Ara yanal tutulma varsa en büyük desteksiz boy Le alanına elle girilir.

bilgi
  • Cb = 12,5·Mmaks / (2,5·Mmaks + 3·MA + 4·MB + 3·MC) (ÇYTHYE Denk. 9.1), 1,0 ≤ Cb ≤ 3,0
  • Mmaks, MA, MB, MC: desteksiz boy boyunca en büyük moment ile 1/4, 1/2 ve 3/4 noktalarındaki momentlerin mutlak değerleri

Momentler sonlu eleman çözümünün kiriş istasyonlarından (parça uçları) alınır; çeyrek noktalardaki değerler komşu istasyonlar arasında doğrusal ara değerle bulunur.

  • Her dayanım birleşimi kendi moment diyagramıyla denetlenir. Cb birleşime göre değiştiğinden belirleyici birleşim, en büyük momenti veren değil, talep/kapasite oranı en büyük olandır. Raporda tasarım momenti, birleşim adı ve Cb bu birleşime aittir; kesme ve eksenel kuvvet zarftan alınır.
  • Konsol (bir ucu kolona, duvara ya da başka bir kirişe bağlı olmayan eleman): Lb = L ve Cb = 1,0 (ÇYTHYE 9.1(e)).
  • Ucu başka bir kirişe saplanan ikincil kirişin o ucu, kolon veya duvar mesnedi gibi mesnet sayılır; Cb diyagramdan hesaplanır.
  • Le alanına L’den kısa bir Lb girilmişse (ara tutulma; desteksiz parçanın moment diyagramı ayrıca bilinmez) ya da kiriş 4’ten az sonlu eleman parçasına bölünmüşse Cb = 1,0 alınır (güvenli taraf).

3. Kiriş kesme dayanımı (Bölüm 10)​

bilgi

Vn = 0,6·Fy·Aw·Cv1, Aw = d·tw

Hadde I gövdesinde h/tw ≤ 2,24·√(E/Fy) sağlanıyorsa Cv1 = 1,0 ve φv = 1,00 alınır; aksi durumda genel gövde kuralları uygulanır.

4. Kirişte bileşik etki (Bölüm 11)​

Eğilme, kesme ve eksenel kuvvet etkileşimi denetlenir ve rapora tek oran olarak yazılır; oran ≤ 1,0 ise UYGUN işaretlenir.

5. Kiriş sehimi​

bilgi

f = 5/48 · Mmaks · L² / (E·Ix) (basit kiriş, düzgün yayılı yük eşdeğeri); koşul f ≤ L/K.

Mmaks servis momentidir: katsayısız G+Q ve G+S birleşimlerinin en büyüğü. Konsol kirişte 5/48 yerine 1/3 katsayısı kullanılır (uç yükü eşdeğeri; yayılı yükte tutucu). K, eleman özelliklerindeki sehim K seçiminden gelir (varsayılan 300; 200 / 150 / elle).

6. Kolon basınç dayanımı (Bölüm 8)​

Çift simetrik I/H kesitli basınç elemanında üç elastik burkulma gerilmesi hesaplanır ve en küçüğü belirleyicidir:

bilgi
  • Eğilmeli: Fex = π²·E/(KLx/rx)², Fey = π²·E/(KLy/ry)²
  • Burulmalı: Fez = [π²·E·Cw/(KLz)² + G·J] / (Ix + Iy), G = E/2,6
  • Fe = min(Fex, Fey, Fez)
  • Fy/Fe ≤ 2,25 → Fcr = 0,658^(Fy/Fe) · Fy (inelastik); Fy/Fe > 2,25 → Fcr = 0,877·Fe (elastik)
  • Pn = Fcr·Ag, φc = 0,90

Belirleyici mod raporda yazılır. Burulmalı burkulma boyu için zayıf eksen boyu kullanılır.

Etkin burkulma boyu: Varsayılan KL = kat yüksekliği + elemanın alt/üst kot farkları, K = 1,0. Düşey hatıl penceresindeki Le alanlarına elle K·L girilerek her eksen için ayrı boy tanımlanabilir. KL/r > 200 ise rapora kırmızı uyarı yazılır (hesap durdurulmaz).

Enkesit narinliği (Tablo 5.1A, eksenel basınç): Başlık b/(2·tf) ≤ 0,56·√(E/Fy); gövde hw/tw ≤ 1,49·√(E/Fy). Sınırı aşan (narin) enkesitte etkin alan yöntemi (ÇYTHYE 8.4) uygulanmaz: elemanda basınç talebi (|N| > 1 kN) varsa basınç tarafı geçirilmez, etkileşim oranına 99 yazılır, eleman raporda “narin enkesit” olarak işaretlenir ve yetersiz sayılır. Kesit özellikleri, eğilme ve kesme kapasiteleri ile çekme–eğilme etkileşimi (Denk. 11.3a/b, Pc = 0,90·Fy·Ag) yine hesaplanır. Kural kolonlara ve eksenel basınçlı kirişlere (makas üst başlığı, aşık vb.) aynı şekilde uygulanır.

7. Kolon zayıf eksen eğilme kapasitesi​

bilgi

Mny = Fy·Zy ≤ 1,6·Fy·Sy (zayıf eksende yanal burulmalı burkulma oluşmaz).

8. Kolonda bileşik etki (Bölüm 11.3)​

bilgi
  • Pr/Pc ≥ 0,2: Pr/Pc + 8/9·(Mrx/Mcx + Mry/Mcy) ≤ 1,0 (11.3a)
  • Pr/Pc < 0,2: Pr/(2·Pc) + (Mrx/Mcx + Mry/Mcy) ≤ 1,0 (11.3b)

Pc = φc·Pn; Mcx güçlü eksen kapasitesi yanal burulmalı burkulma dahil (Lb = KLy, Cb = 1,0), Mcy zayıf eksen kuralıyla hesaplanır. Kullanılan denklem raporda belirtilir.

9. İç kuvvetler ve yük birleşimleri​

Kiriş için M, V (ve N), kolon için N, Mx, My ve V programın sonlu eleman çözümünden aşağıdaki birleşimlerin zarfı olarak alınır:

  • Programın birleşimleri, çelik tasarımı için dönüştürülmüş hâliyle: depremli birleşimlerde 1,0G → 1,2G ve Q en az 1,0Q (TBDY 4.4.4.2). Bu birleşimlerin adları raporda “[1.2G+1.0Q]” ekiyle görünür.
  • ÇYTHYE YDKT birleşimleri (yalın G, Q, S, W yük durumlarından): 1,4G; 1,2G + 1,6Q (+0,5S); 1,2G + 1,6S (+1,0Q); rüzgâr tanımlıysa her rüzgâr durumu için 1,2G + 1,6S + 0,8W, 1,2G + 1,0Q (+0,5S) + 1,6W ve 0,9G + 1,6W.

Rüzgâr yük durumu tanımlı değilse analiz uyarısı verilir. Zarfı veren birleşimin adı raporda talebin yanında gösterilir.

9.1 Ofset kaynaklı yapay eksenel kuvvet​

Proje Genel Ayarları’nda Offset1 ve Offset2 değerlerini sistem rijitlik matrisinde dikkate al ya da tanımlı aksla Dış merkezlikleri sistem rijitlik matrisinde dikkate al işaretliyken kiriş ekseni, düğüm ekseninin e2 = ofset2 − h/2 kadar altında modellenir. Rijit diyafram ya da mesnetler düğümlerin eksenel yer değiştirmesini tuttuğundan kirişte gerçekte bulunmayan bir eksenel kuvvet oluşur (sonsuz rijit tablalı kompozit kesit etkisi). Bu kuvvet diyafram düğümleri arasındaki her zincirde sabittir:

bilgi
  • Nk = ck · M̄3, ck = A·e2 / (I3 + A·e2²)
  • M̄3: zincir boyunca boy ağırlıklı ortalama moment; M3 düğüm eksenine göre toplam momenttir.

IPE 300 için (A = 53,81 cm², I3 = 8356 cm⁴, e2 = −15 cm) ck = −3,944 m⁻¹ çıkar; sonlu eleman parça kuvvetleri bu değeri dört basamak doğrulukla verir. Düşülmediğinde bu kuvvet test modellerinde 318–721 kN’a ulaşır ve M–N–V oranını yaklaşık %30 büyütür. Program payı, hafif çelik kirişlerde olduğu gibi, her yük durumunun parça eksenel kuvvetinden düşer (bkz. Hafif Çelik Tasarımın Teorik Esasları, Bölüm 12): moment değişmez; düşülen pay |N| değerini aşmaz ve işaretini çevirmez; zincirler ardışık eşit-N parçalardan tanınır (“Kiriş ara düğümlerini rijit diyaframa bağlama” seçeneği açıksa kirişin tamamı tek zincirdir). Kalan eksenel kuvvet, uç momentlerinin ortalamasından gelen yamuk kuralı artığıdır (yayılı yükte tepe değerin (2/3)/n²’si; 12 parçada %0,5, güvenli tarafta). Ofsetin kiriş rijitliğine etkisi bir model sonucudur ve korunur: rijit uçlu kirişte uç momentleri ofset açıkken daha büyük çıkabilir (bir örnekte 84,8 kNm’ye karşı 74,5 kNm).

10. Makas elemanları ve diğer kesit tipleri​

Çelik çatı makası ve aşıkların tahkiki için kiriş ve kolon denetimleri şu kurallarla genişletilmiştir:

  • Kirişte eksenel basınç burkulması: Bölüm 6’daki φcPn, KLx = KLy = düğümden düğüme eleman boyu (eğik elemanda üç boyutlu boy) ile hesaplanır ve Denk. 11.3a/b eksenel kuvvet–eğilme etkileşimi uygulanır. Raporlanan oran, Denk. 11.11 ile Denk. 11.3’ün büyüğüdür. Kirişin eksenel kuvvet zarfı işaretsiz olduğundan eksenel kuvvet basınç kabul edilir (çekmede güvenli tarafta).
  • Kolon ve dikmede eksenel çekme: Çekme zarfı (YDKT birleşimleri) için brüt kesitte akma φtTn = 0,90·Fy·Ag ve çekme–eğilme etkileşimi (Denk. 11.3a/b) denetlenir; belirleyici (basınç ya da çekme) etkileşim raporlanır. Net kesitte kopma (ÇYTHYE Bölüm 7) birleşim tasarımının konusudur.
  • Diğer kesit tipleri: U (ÇYTHYE 9.2; kanal için c = (h₀/2)·√(Iz/Cw)), kutu (9.7; yanal burulmalı burkulma değerlendirilmez), boru (9.8; D/t > 0,45E/Fy kapsam dışı) ve eşit kollu L (9.10; Mcr Denk. 9.69a ile; J katalogda yoksa (1/3)·Σbt³). Kesme dayanımı Bölüm 10’un kesit tipine göre durumlarıyla hesaplanır (10.3 kutu, 10.4 boru, 10.5 L ve T). Basınçta L kesitte eğilmeli burkulma asal eksen ataletleriyle yapılır. Enkesit narinliği Tablo 5.1A’nın kesit tipine göre sınırlarıyla denetlenir (kutu 1,40; boru 0,11E/Fy; L 0,45; U başlık 0,56, gövde 1,49).
  • Boru ve kutu tasarım et kalınlığı (ÇYTHYE 5.4.2): Kesit hesaplarında tasarım et kalınlığı kullanılır: elektrik direnç kaynaklı (ERW, TS EN 10219) elemanlarda td = 0,93·t, tozaltı ark kaynaklı elemanlarda td = t. Varsayılan ERW’dir; seçim Proje Genel Ayarları → Yönetmelik Seçimi → Boru/Kutu Profil Üretimi kutusundan yapılır ve projeyle kaydedilir. Enkesit özellikleri td ile geometriden yeniden hesaplanır: boruda A, I, W, Wp ve J kapalı formüllerle; kutuda dış köşe yarıçapı 2·td, iç köşe yarıçapı td olan dış–iç dikdörtgen farkıyla (köşe boşlukları düşülerek) A, I, W, Wp ve Bredt J = 4·Am²·t/p. Bu kabul ÇYTHYE Uygulama Kılavuzu Örnek 9.8 (kutu 200×200×8: We = 341, Wp = 400 cm³) ile birebirdir. Yerel burkulma genişliği b = B − 3·td’dir.
  • Eşit kollu korniyerin geometrik eksen eğilmesi (ÇYTHYE 9.10.2(2)(i)): Yanal burulmalı burkulmaya karşı sürekli tutulmamış eşit kollu korniyerde akma momenti My = 0,80·Fy·We (geometrik eksen) alınır; bu My hem akma sınırında (9.65: 1,5·My) hem 9.66/9.67’de kullanılır. Mcr, kol ucu basınçta Denk. 9.69a ile hesaplanır (çekmedeki 9.69b daha büyüktür; program güvenli tarafta 9.69a kullanır), Cb ≤ 1,5. Kol yerel burkulması (9.10.3) geometrik eksen We ile yapılır.

Sonlu eleman modelinde burulma sabiti: Çelik ve hafif çelik profil kesitli kirişlerde burulma sabiti olarak polar atalet (I₂ + I₃) yerine gerçek St-Venant J kullanılır; profil kesitli kolon ve dikmelerde kesit kütüphanesindeki J (cm⁴) doğru birimle alınır. Katalogda J verilmeyen tiplerde J türetilir: kutuda kapalı kesit (Bredt) bağıntısı J = 2t(h − t)²(b − t)²/((h − t) + (b − t)), L, T ve U açık kesitlerde J = (1/3)·Σbt³. Betonarme daire, T, L, I ve poligon kesitli kirişlerde de kesit kütüphanesindeki gerçek J kullanılır; poligon kesitlerde Saint-Venant yaklaşımı J = A⁴/(4π²(I₂ + I₃)) uygulanır (daire için kesin, dolu poligonlarda iyi bir yaklaşım, boşluklu kesitte güvenli tarafta). Kesit editörü de poligon kesitlerin J alanına bu yaklaşımı yazar. Prefabrik değişken kesitli (nonprismatic) kirişlerde polar atalet kullanılmaya devam eder. J proje dosyasıyla kaydedilir; J kaydı olmayan projelerde çelik kataloğundan yeniden türetilir.

Sonlu eleman modelinde elastisite modülü: Malzeme kartındaki çelik E’si kg/cm² olarak saklanmışsa tasarımda ve sonlu eleman modelinde birimi tanınarak çevrilir. Kütüphanedeki çelik kayıtlarında E = 200 000 MPa’dır (ÇYTHYE); eski projelerde kartın kopyası eski değerde (2 100 000 kg/cm²) kalmış olabilir. Malzeme formunda çelik E satırının birimi gösterilir.

not

Bilinçli sınırlar: U kesitte basınçta eğilmeli–burulmalı burkulma (kayma merkezi verisi katalogda yoktur) ve L kesitte eşdeğer narinlik değerlendirilmez; U kesitte eğilmede başlık kompakt değilse eleman “desteklenmiyor” olarak işaretlenir. T profillerin katalogda kesit özellikleri boş olduğundan T profiller kapsam dışıdır.

11. TBDY 2018 Bölüm 9 kuralları​

  • Sistem ve süneklik düzeyi: Tablo 4.1 C grubu (C11–C33) kodundan R, D, BYS ve süneklik düzeyi alınır; moment aktaran çerçeve elemanlarının düzeyi C1x’te yüksek, C2x ve C3x’te sınırlıdır (karma sistemde çaprazlar ve perde yüksek). C kodu yoksa proje süneklik ayarı kullanılır (karma → sınırlı).
  • Tablo 9.3 enkesit koşulu: b/t tanımları ÇYTHYE Tablo 5.1 ile aynıdır (I/H başlık bf/2tf, U başlık b/tf, gövde h = H − 2(tf + r), kutu b = B − 3t, korniyer en uzun kol/t, boru D/t; boru ve kutuda ÇYTHYE 5.4.2 tasarım et kalınlığı). Sınırlar (yüksek / sınırlı): başlık 0,30·√(E/Fy) / 0,38·√(E/Fy); kutu 0,55·√(E/Fy) / 1,12·√(E/Fy); boru 0,038·E/Fy / 0,07·E/Fy; gövde, Ca = Pu/(0,90·Fy·A) ile Ca ≤ 0,125 için 2,45·√(E/Fy)·(1 − 0,93·Ca) / 3,76·√(E/Fy)·(1 − 2,75·Ca), aksi durumda 0,77·√(E/Fy)·(2,93 − Ca) / 1,12·√(E/Fy)·(2,33 − Ca) ≥ 1,49·√(E/Fy). Kirişte Pu zarfın basınç değeri, kolonda Nd’dir. Koşul çelik kolonlara (makas dikmeleri hariç) ve en az bir ucu moment aktaran kirişlere uygulanır.
  • Yanal destek aralığı (9.2.8.1): Lb,maks = 0,086·iy·E/Fy (yüksek) / 0,17·iy·E/Fy (sınırlı); iy zayıf eksen atalet yarıçapıdır. Kıyaslanan Lb, yanal burulmalı burkulma hesabındaki boydur.
  • Malzeme (9.2.3.1(a), Tablo 9.2): Kirişte Fy ≤ 355, sistem kolonunda Fy ≤ 460 MPa uyarısı verilir (süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çerçeve kolonu hariç). Ry/Rt malzeme adından alınır: S235 1,4/1,1; S275 1,3/1,1; S355 1,25/1,1; S460 1,1/1,1; boru ve kutu 1,4/1,3.
  • D ile büyütülmüş birleşimler (9.2.6): Programın deprem etkili birleşimleri YDKT dönüşümüyle (depremli birleşimde 1,0G → 1,2G, Q en az 1,0Q; 0,9G ± E aynen) kopyalanır, yatay deprem yüklemelerinin katsayısı X doğrultusunda DX, Y doğrultusunda DY ile çarpılır. Düşey deprem çarpılmaz. Rijit bodrum katlarında Denk. 4.6 bodrum D’si kullanılır. Mekanizma (kapasite) üst sınırı uygulanmaz; sonuç tutucudur.
  • Kolonda D·E eksenel tahkik (9.3.1.3(b) / 9.4.1.3): Yatay yük taşıyıcı çelik kolonlarda (makas dikmesi hariç) M = 0 ile Nu = maks(D·E basınç) ≤ φc·Pn (Bölüm 6, aynı KL ile) ve Tu = maks(D·E çekme) ≤ φt·Tn = 0,90·Fy·Ag; iki uç ayrı taranır.
  • Temel bağlantısı (9.12, bilgi): Kat 1 ya da rijit bodrum üstü ilk kat kolonunun alt ucunda D·E zarfından N (basınç, çekme), V2, V3 ve M = min(1,1·Ry·Fy·Wp; MD·E) alınır (her eksen ayrı).
  • Kesme yöntemi: Klasik yöntemde EX/EY sonlu eleman modelinde çözülmediğinden, projede ağır çelik kiriş ya da kolon varsa kesme ve düşey yük yöntemi analizde sonlu elemanlara alınır (bilgi satırı).
  • Düğüm eşleşmesi: Kiriş ucu–kolon eşleşmesi kiriş mesnet tespitinden, üst kat kolonu katlar arası yük aktarımından alınır. Kiriş doğrultusu kolonun XK1–XK2 doğrultusuna ≤ 45° ise kolonun güçlü ekseni (M3) çerçevesidir. Çelik kiriş ucunun mafsallı sayılması sonlu eleman tanımındaki uç serbestliğiyle belirlenir.
  • Birleşim gerekli dayanımı (9.3.4.1(b,c), bilgi): Mpr = 1,1·Ry·Fy·Wp; ℓn = L − dc,sol/2 − dc,sağ/2 (dc kolonun kiriş doğrultusundaki derinliği; ℓn ≥ 0,5·L); Vuc = |Vd| + (Mpr,i + Mpr,j)/ℓn (mafsallı uçta Mpr = 0; Vd, 1,2G + 0,5Q + 0,2S kiriş uç kesmesi); mafsal kolon yüzünde kabul edildiğinden Muc = Mpr.
  • Güçlü kolon (9.3.2): ΣM*pc = Σ Wpc·(Fyc − Puc/Ag) (Denk. 9.8b; alt kolon + üst kat çelik kolonları; Puc D·E basıncı, yoksa YDKT zarfı; parantez negatifse 0), ΣM*pb = Σ(1,1·Ry·Fyb·Wpb + Muv), Muv = Vuc·dc/2 (Denk. 9.9b). Kolon momentleri düğüm merkezine taşınmaz (tutucu). Her eksen ayrı denetlenir; oran ≤ 1,0 ise Yetersiz. 9.3.3.1(a): Pu (YDKT zarfı) < 0,3·Fy·Ag ve (üst kolon yok ya da tek katlı yapı) ise kolon muaftır. Yalnız çerçeve süneklik düzeyi yüksekken uygulanır.
  • Kayma bölgesi (9.3.4.2 / 9.4.2.2, I/H kolon): Vup = Σ Mi/(db,i − tbf,i) − ΣMi/Hort; Mi = Muc (yüksek) ya da min(kiriş tasarım momenti zarfı; Mpr) (sınırlı; zarf açıklık momentini de içerebilir, tutucu); Hort alt ve üst kat kolon boylarının ortalaması. φv·Rn = 1,0·0,6·Fy·(dc·tw + 3·bcf·tcf²/db) (kayma bölgesi şekil değiştirmesi hesaba katılmış); Pr > 0,75·Py ise dayanım kP = 1,9 − 1,2·Pr/Py ile çarpılır. Gerekli toplam kalınlık t = (Vup/(0,6·Fy·kP) − 3·bcf·tcf²/db)/dc, takviye td = t − tw; u = 2[(db − 2·tbf) + (dc − 2·tcf)], tw ≥ u/180.
  • Süreklilik levhası (9.3.4.3): Güçlü eksen kirişleri için tcf ≥ 0,4·√(1,8·bbf·tbf·Ryb·Fyb/(Ryc·Fyc)) ve tcf ≥ bbf/6 (en elverişsiz kiriş); sağlanmazsa levha gerekir, t ≥ maks tbf.
  • Yanal destek kuvveti ve kolon eki (9.3.6(a), 9.3.5, bilgi): Yanal destek kuvveti 0,02·Fyb·bbf·tbf (en büyük kiriş; güçlü kolon oranı > 2,0 ise yalnız üst başlık hizası); bulonlu üst kolon eki M = min(Ry·Fy·Wp) (alt / üst kolon), V = 2·Wp·(Fy − Pu/A)/Hc (üst kolon). 9.3.6(b) desteksiz düğüm modelden tanınmaz.
  • Merkezi çapraz (9.5–9.7): Düzen (Şekil 9.5): uç kat seviyesinde ve kolon kesitinde ise kolon düğümü; kiriş açıklığında (%2–98) ters V (üst uç) / V (alt uç); kolon kesitinde kat arasında K (yasak, Yetersiz); başka çaprazın ucunda ya da aynı düşey düzlemde ters eğimli eşi varsa X; aksi durumda diyagonal. Narinlik KL/i: L üç boyutlu boy (girilmişse kullanıcı burkulma boyu), i = √(Imin/A) (köşebentte asal); sınır 200, süneklik düzeyi sınırlı V / ters V’de 4·√(E/Fy). Fcre: ÇYTHYE 8.2 eğrisi Fy yerine Ry·Fy ile; T = Ry·Fy·Ag, P1 = 1,14·Fcre·Ag, P2 = 0,3·P1. 9.6.6: çekme Ry·Fy·Ag, basınç 1,1·min(Ry·Fy·Ag; 1,14·Fcre·Ag), eğilme 1,1·Ry·Mp (küçük Wp). 9.6.3.4: Ae ≥ Ry·Fy·Ag/(Rt·Fu). 9.6.1.2: aynı kat, plan doğrultu farkı < 5° ve aks uzaklığı < 100 cm olan çaprazlar bir akstır; aks doğrultusunda büyük yatay kuvvet veren deprem yüklemesinde Σ|P·cos α| içinde basınç çaprazlarının payı 0,30–0,70 olmalıdır. Çapraz süneklik düzeyi C kodunun çapraz sünekliğidir (iki doğrultuda farklıysa yüksek); C kodu yoksa proje ayarı alınır. Tablo 9.3’te çapraz satırları uygulanır; 9.2.8.1 ve sehim aranmaz; çapraz güçlü kolon düğüm hesabına girmez.
  • Çaprazlı çerçeve kolonu ve kirişi (9.6.2, 9.6.4.1, 9.7.2, 9.7.4.1): Çaprazlar plan doğrultusuna göre EX ya da EY’ye ayrılır; bir deprem doğrultusu ve işaretinde çaprazın çekme/basınç durumu, o doğrultunun yüklemesindeki eksenel kuvvet işaretinden bulunur. Mekanizma (a): çekme T, basınç P1; (b): T ve P2. Uç düğümüne etkiyen kuvvet F·u’dur (u: uçtan öbür uca birim vektör). Kolon mekanizma eksenel payı, kat ve üstündeki seviyelerde kolon kesitine düşen çapraz uçlarının katkıları toplamıdır (9.6.2.3 düğüm dengesi); V kirişine bağlı uçların düşey kuvveti kiriş uçlarına ağırlıkla dağıtılır. Her D·E birleşiminde baskın doğrultu ve işaret seçilir; N = Ndüşey + işaret(Nmek)·min(|Nmek|; |ND·E|) (9.6.2.4); Nmek ile ND·E ters işaretliyse ya da Nmek = 0 ise ND·E alınır. Mx, My ve V iki uçta D·E zarfıdır; sınırlıda N, M ve V D·E zarfıdır. Tahkik normal kolon denetimiyle yapılır (ÇYTHYE 8 + 11.3, aynı burkulma boyları). Çaprazlı açıklık kirişi: D·E zarfı (N, M3, V2; Cb = 1) ve Tablo 9.3 (çapraz sünekliği). V / ters V kirişi: çaprazlar kaldırılmış basit kiriş; düşey yük parça bazında yayılı, D·E birleşiminin deprem dışı katsayılarıyla; çapraz noktasında Pz = −Σ F·uz (aşağı +), kiriş eksenel kuvveti |Σ F·uh|/2 (basınç kabul). Yüksekte F = T, −P1 / −P2 (9.6.4.1(c)); sınırlıda F = min(T; D·E çekme), −0,3·Fcr·Ag. Lb, uçlar ve çapraz noktaları arasındaki en büyük aralıktır.
  • Çaprazlı açıklık kirişi eksenel kuvveti (9.6.2.4): Yüksek süneklikte her D·E birleşiminde N = NG + r·NE; r = min(1; maks(Fmek,i/|FDE,i|)), i kirişe bağlı çaprazlar; FDE,i çaprazın o birleşimdeki D ile büyütülmüş deprem payı, Fmek = T (çekme) ya da P1/P2 (basınç; a ve b durumları ayrı). M ve V D·E zarfından alınır. Süneklik düzeyi sınırlıda değişiklik yoktur (9.7.2).
  • Çapraz–kiriş–kolon birleşimi (9.6.5, bilgi; yalnız yüksek süneklik): Kiriş ucu kat seviyesinde bir çelik kolona bağlı ve aynı düğümde kirişle aynı düşey düzlemde (plan doğrultu farkı < 5°) bir çapraz ucu varsa uç işaretlenir. Mafsallı uç: en az 0,025 rad dönme (Ek 9C). Rijit uç: M = min(1,1·Ry·Fy·Zkiriş; Σ 1,1·Ry·Fy·Zkolon); kolonlar alt kolon ve üst kolondur, Z kiriş doğrultusundaki eksene göredir (kolon XK doğrultusuna ≤ 45° güçlü). YDKT.
  • Diyafram dikmesi ve yatay çapraz (9.10.3 / 9.10.4): Yatay çapraz: “Çelik çapraz” işaretli ve |z2 − z1| ≤ maks(10 cm; 0,05·Lplan). Yatay çapraz sistemi kirişi: ucu aynı kattaki yatay çapraz ucuna 15 cm yakın. Dikme: düşey çapraz aksıyla plan doğrultu farkı < 5°, orta noktasının aksa dik uzaklığı < 100 cm, kat seviyesi bir çapraz ucunun seviyesi, çaprazlı açıklık kirişi değil. Tahkik: D·E birleşimlerinden parça uçlarında N, M3, V2 zarfı ile kiriş denetimi (normal tasarımın Lb’si, Cb = 1); Nbas/Nçek birleşim gerekli dayanımı olarak raporlanır.
  • Yalnız çekme çaprazı (9.6.4.3 / 9.7.4.3): Sonlu eleman modelinde eksenel alan A/2 alınır (kütle korunur); simetrik X’te iki çaprazın toplam yanal rijitliği tek çekme çaprazınınkine eşittir. Tasarımda grup: aynı kat, plan doğrultu farkı < 5°, aks dik uzaklığı < 100 cm. Her birleşimde N = NG + NE (yatay deprem yüklemeleri; D·E’de D ile); Ht = Σ|NE|·cos θ (NE çekme), Hc = ΣNE·cos θ (basınç), f = (Ht + Hc)/Ht; çekme çaprazı NG + f·NE, basınç çaprazı NG; toplam basınçsa 0 (gevşek). Tu ≤ 0,90·Fy·Ag ve 11.3 (çekme + M3/Md); üye tasarımında basınç burkulması yoktur. KL/i ≤ 300; 9.7.5 basınç sınırı 0; V kirişinde basınç çaprazı 0. Süneklik düzeyi yüksekte Yetersiz (9.6.4.3); grupta ters eğim yoksa Yetersiz. Katalogda mil ve kablo kesiti olmadığından 300 sınırının istisnası uygulanmaz. Yatay yalnız çekme çaprazı: Sonlu eleman alanı yine A/2’dir; grup, aynı katta planda iç noktada kesişen çaprazlardır; aynı aktarım formülü kullanılır. Tasarım kuvveti maks(YDKT; D·E) aktarımlı çekmedir (9.10.4); 9.6.4.3 yasağı ve KL/i ≤ 300 uygulanmaz.
  • Diyafram başlığı (9.10.2): Kat üst döşemesi ve her yatay deprem yüklemesi için aktarım kuvvetleri Ri: perde/kolon üst kesit kesmesi − üst kattaki devamının alt kesit kesmesi ve kat seviyesindeki merkezi çapraz ucunda −P·uyatay (P > 0 basınç); ΣR = F. Atalet F, döşemelerin alanına orantılıdır. Diyafram sınırı döşemeler ve aktarım noktalarıdır. Kesit s’de M(s) = F·Σap(s − sp)/A − Σ[Ri,dik·(s − si) + Ri,eksen·(ti − tc)] (s’nin solundakiler; açıklık doğrultusundaki bileşenler derinlik ortasına göre kuvvet çifti); 100 kesit; T = |M|/B. Başlık kirişi: yatay çelik kiriş (çapraz değil), açıklık doğrultusuna < 5°, orta noktası dış kenara maks(100 cm; 0,05·B) yakın; kapladığı kesitlerdeki en büyük T, ÇYTHYE zarf eksenel kuvvetine eklenir (|N| + T basınç; zarf depremsiz birleşimleri de içerir, tutucu). Betonarme döşeme: σ = M/(h·B²/6) ≤ 0,20·fck, As = T/fyd (bilgi).
  • Uzay çatı kafesi (9.10.4): Çatı ve makas sihirbazlarının kurduğu gruplarda, grubun tüm elemanlarının plan uç noktaları için en uzak iki noktadan geçen doğruya en büyük uzaklık > 20 cm ise grup uzay kafes sayılır. Çelik kirişler D·E zarfıyla kiriş denetimine, makas dikmeleri D ile büyütülmüş eksenel kuvvetle kolon denetimine girer.

12. Kapsam sınırları​

  • Taşıma gücü hesabı I/H, U, kutu, boru ve eşit kollu L profilleri kapsar (Bölüm 10); T profiller ve eşit kollu olmayan köşebentler raporda “desteklenmiyor” olarak işaretlenir.
  • Soğuk şekillendirilmiş profillerin hesabı hafif çelik modülünde yapılır.
  • Kirişte Cb birleşimin moment diyagramından hesaplanır (Bölüm 2.1); kolonun güçlü eksen eğilmesinde Cb = 1,0 alınır. Kolonlarda K = 1,0 varsayılır; farklı mesnet koşulları Le alanlarıyla kullanıcı tarafından verilir.
  • Narin enkesitte etkin alan yöntemi ve tek simetrik kesitlerin burulmalı–eğilmeli burkulması yoktur.
  • Dışmerkez çaprazlı çerçeve (TBDY 9.8), burkulması önlenmiş çapraz (9.9) ve kompozit kolon (9.11) kapsam dışıdır.
  • Kirişte yanal destek tek bir boy olarak alınır; ara destek listesi tanımı yoktur (ara tutulmalı kirişte Cb = 1,0). Otomatik Lb uç düğümleri arası boydur: aynı doğrultuda ara mesnetsiz parçalara bölünmüş kirişte gerçek desteksiz boy Le alanına girilmelidir.