Hafif Çelik Program Menüleri

Bu makale StatiCAD'de hafif çelik ile ilgili bütün pencereleri, sekmeleri ve girdileri tek tek anlatır. Hafif çelik yapılarla daha önce çalışmamış bir inşaat mühendisinin okuyup modelini kurabileceği biçimde yazılmıştır. Her girdi için üç soruya cevap verilir: bu nedir, program bunu nerede kullanır ve hangi değeri girmeliyim. Hesapların teorisi Hafif Çelik Tasarımın Teorik Esasları, doğrulamaları Hafif Çelik Doğrulama Çalışmaları makalesindedir. Adım adım çözülmüş bir bina örneği için Örnek Çözüm: İki Katlı Hafif Çelik Bina makalesine bakın.

info

Hangi sürümlerde? Hafif çelik girdileri ve sekmeleri Ultimate sürümünde açılır. Öteki sürümlerde sekmeler görünmez; projedeki hafif çelik verileri yine de korunur. Makas sihirbazı her sürümde vardır, ancak "hafif çelik" malzeme türü yalnız Ultimate'ta seçilebilir.

1. Hafif çelik yapıyı tanıyalım

Hafif çelik (soğuk şekillendirilmiş çelik; İngilizce cold-formed steel, light steel framing, LSF), genellikle 0,75–3 mm kalınlığında galvanizli çelik sacın oda sıcaklığında bükülmesiyle üretilen profillerden kurulan yapı sistemidir. Sıcak haddelenmiş çelikten (IPE, HEA) farkı, kesit parçalarının çok ince olmasıdır. Bu yüzden kesit, tümüyle akmadan önce yerel olarak buruşur ya da başlıkları döner. Hesabın ağırlığı bu burkulma biçimlerinin üzerindedir. Türkiye'de tasarım kuralları HCBTİE (Hafif Çelik Binaların Tasarım ve İnşa Esasları), deprem kuralları TBDY 2018 Bölüm 10'dadır.

1.1 Profiller

Program öntanımlı tablolardaki 527 profili tanır. Profil adı önekle başlar: CC (C), UU (U), ZZ (Z), SIGMA (Σ), CPLUS (C+), SIGMAPLUS (Σ+). Ad içindeki sayılar sırasıyla gövde yüksekliği, başlık genişliği, tırnak (dudak) boyu ve et kalınlığıdır (mm). Örnek: CC C100x50x15x1,2.

Şekil 1 – Programın tanıdığı profil aileleri. Tırnak ve geri kıvrım başlığı rijitleştirir; U profilde tırnak yoktur.

1.2 Panel duvar: bileşenler

Hafif çelik binada yatay yükü (deprem, rüzgâr) taşıyan eleman panel duvardır. Panel; altta ve üstte U kesitli başlıklar (ray), aralarında belirli aralıkla dizilmiş C/Σ kesitli dikmeler, bu iskelete vidalanan kaplama levhası (OSB, kontrplak, alçı levha ya da çelik sac) ve paneli alttaki yapıya bağlayan ankrajlardan oluşur.

Şekil 2 – Panel duvarın bileşenleri ve programdaki adları. s: dikme aralığı, n: kenar dikme adedi, h: panel yüksekliği, L: panel boyu.

Şekil 3 – Aynı bileşenlerin yönetmelikteki gösterimi (HCBTİE Şekil 6.1, Kaplamalı Panel Sistemleri). c_d: dikme aralığı, a: kesme ankrajı aralığı, b_p: levha genişliği.

1.3 Yatay yük panelde nasıl yürür?

Panelin üstüne gelen yatay kuvvet V, kaplama levhası ile vidalar üzerinden kesme akımı v = V/L olarak alt başlığa iner. Alt başlıktaki kesme ankrajları bu kuvveti alttaki yapıya aktarır. Aynı kuvvet paneli devirmeye çalışır: devrilme momenti M = V·h, uçlardaki kenar dikmelerde çift kuvvet T = C ≈ V·h/L oluşturur. Çeken uçtaki kuvveti çekme ankrajı (hold-down, HD) temele aktarır; basılan uçta kenar dikmeler basınca çalışır. TBDY bu ankraj ve kenar dikme kuvvetlerinin dayanım fazlalığı katsayısı D ile büyütülmesini ister (10.4.1.1).

Şekil 4 – Panel duvarda yatay yük yolu. Program dört halkanın hepsini ayrı ayrı tahkik eder.

1.4 İnce kesitin üç burkulma biçimi

Dikme ve kiriş tahkikinde program, HCBTİE Bölüm 4'teki etkin genişlik yöntemi (EGM) ile üç sınır durumu hesaplar ve en küçüğünü kullanır:

Şekil 5 – C kesitte burkulma biçimleri (kesik çizgi: ilk şekil, kırmızı: burkulmuş şekil).

Distorsiyonel burkulmada kaplamanın etkisi büyüktür: dikmeye vidalı OSB levha başlığın dönmesini bir yay gibi tutar. Bu yayın rijitliğine k_φ (dönme tutulumu) denir ve programda "kaplama dönme tutulumu" girdileriyle verilir. Alçı levha dayanım hesabında tutulum sağlamaz (k_φ = 0).

2. Programda iş akışı: hangi pencerede ne girilir?

Şekil 6 – Hafif çelik bir binanın programdaki kuruluş sırası.

Ne tanımlanıyor?	Pencere / sekme	Bölüm
Bina tipi, tasarım yöntemi, panel rijitlik yaklaşımı	Ayarlar › Proje Genel Ayarları › Yönetmelik Seçimi	3
Yatay yük taşıyan panel duvar	Duvar Özellikleri › Genel Ayarlar + Hafif Çelik Paneli / Ankraj / Başlık	4
Kiriş, döşeme kirişi, aşık, makas başlığı	Hatıl Özellikleri › Genel (Eleman Tipi: Hafif Çelik) + Hafif Çelik sekmesi	5
Kolon, bağımsız dikme, makas dikmesi	Düşey Hatıl Özellikleri › Genel Ayarlar + Hafif Çelik sekmesi	6
Hafif çelik döşeme (kiriş üretimi, diyafram)	Döşeme Özellikleri › Hafif Çelik sekmesi (çizilmiş tek döşemede)	7
Çatı makası	Çiz › Makas (çatı makası sihirbazı) › Kesit sekmesi	8

3. Proje Genel Ayarları

Şekil 7 – Proje Genel Ayarları › Yönetmelik Seçimi. Hafif çelikle ilgili kutular: Bina Tipi, "Ahşap ve Hafif Çelik Binalarda Perdelere Yük Dağılımı" ve "Hafif Çelik Eleman Tasarım Yöntemi".

Girdi	Ne işe yarar?	Öneri
Bina Tipi › Hafif Çelik	Binanın taşıyıcı sistemini hafif çelik panel sistemi olarak tanımlar. TBDY Tablo 4.1'deki hafif çelik satırı (R, D) ve 10.2.6.1 (T = 0,2 s) bu seçimle uygulanır; HCBTİE Tablo 1.2 yükseklik/kat sınırları denetlenir. Betonarme bodrumlu karma binalarda Hibrit seçilebilir.	Hafif Çelik
Perdelere yük dağılımı: Klasik Rijitlik / Kapasite	Kat kesme kuvvetinin paneller arasında nasıl paylaşılacağını belirler. Kapasite: her panelin payı kaplama kesme kapasitesiyle (vc·L) orantılıdır; FEM rijitliği de buna göre ölçeklenir (TBDY 10.2.6.1 yaklaşımı). Klasik: duvar kalınlığı ve E ile hesaplanan rijitlik; OSB ve alçı paneller karışıksa yanıltıcıdır.	Kapasite
Tasarım Yöntemi: YDKT / GKT	YDKT (yük ve dayanım katsayıları; φc=0,85, φb=0,90) HCBTİE'nin tanımladığı yöntemdir. GKT (güvenlik katsayıları; Ωc=1,80, Ωb=1,67, AISI S100) karşılaştırma içindir. Ankraj sekmesine girilen cihaz dayanımı da bu seçime göre yorumlanır (bkz. 4,3).	YDKT
Dikme sehim sınırı (rüzgâr)	Dış duvar dikmesinin düzlem dışı rüzgâr sehim sınırı h/K. Dikme yüksekliği h'nin K'ya bölünmesiyle bulunur.	h/240 (sıva/alçı kaplamada h/360 düşünülebilir)
Distorsiyonel	Distorsiyonel burkulma gerilmesinin bulunuşu: HCBTİE 4.10.3.3 genel bağıntıları, tüm kesitlerde sonlu şerit (FSM, HCBTİE 4.10.2) ya da yalnız C+ kesitlerde sonlu şerit. C+ kesitte genel bağıntılar %5–22 yüksek çıktığı için varsayılan "C+ için sonlu şerit"tir.	C+ için sonlu şerit

catatan

Rüzgâr hız basıncı q ve kar yükü aynı penceredeki deprem/yük sekmelerinde girilir. Rüzgâr eğilmesi yalnız Duvar Özellikleri'nde "kenar aksında" işaretli dış duvarların dikmelerinde hesaplanır (4,1).

4. Duvar Özellikleri: hafif çelik panel duvarı

Duvarı her zamanki gibi çizin, seçip sağ tık › Eleman Özellikleri ile Duvar Özellikleri penceresini açın. Birden çok duvar seçilirse girdiler hepsine birlikte uygulanır. Duvarlar arasında farklı olan alanlar boş (ya da gri) görünür ve değiştirilmedikçe dokunulmaz.

4.1 Genel Ayarlar sekmesi

Şekil 8 – Eleman Tipi kutusunda Hafif Çelikte Panel seçilince hafif çelik sekmeleri açılır.

Girdi	Açıklama
Eleman Tipi › Hafif Çelikte Panel	Duvarı hafif çelik panel yapar. Program bundan sonra duvarı yığma ya da betonarme gibi değil, kaplama kesmesi + dikme + ankraj sistemi olarak tahkik eder.
Duvar Genişliği (cm)	Panelin toplam kalınlığı: dikme gövde yüksekliği + iki yüz kaplama. Çizimde dikme simgesi bu kalınlığa sığdırılır. FEM'de panel rijitliği kalınlıktan değil kapasiteden gelir ("Kapasite" yaklaşımında).
Perde Konumu (kenar aksı)	Duvar binanın dış cephesindeyse ilgili kutuyu (Üst/Alt/Sol/Sağ Kenar Aksında) işaretleyin. Dikmelerin düzlem dışı rüzgâr eğilmesi ve sehimi yalnız işaretli duvarlarda hesaplanır.
Hatıl yüksekliği, kotlar	Diğer duvarlarla aynı anlamdadır. Panel yüksekliği h kat yüksekliğinden duvar üstü hatıl yüksekliği düşülerek bulunur.

4.2 Hafif Çelik Paneli sekmesi

Şekil 9 – Hafif Çelik Paneli sekmesi: kaplama, dikme profili, aralık ve kaplamanın dönme tutulumu.

Kaplama ve kesme dayanımı

Girdi	Açıklama	Değer nereden bulunur?
Sol/Üst, Sağ/Alt Panel Kaplama Var	Panelin iki yüzünden hangisinde taşıyıcı kaplama olduğu. İki yüz kaplıysa kapasiteler toplanır. İkisi de işaretsizse panel kaplamasız sayılır: kesme kapasitesi 0'dır ve dikmeler yanal tutulmasız hesaplanır.	Mimari kesit detayı
vc,sol, vc,sağ (kN/m)	Kaplamanın birim boydaki karakteristik kesme dayanımı. Panel kesme kapasitesi Vn = Σ vc · L çarpanlarıyla bulunur (TBDY 10.3.2). Değer levha türüne, kalınlığına, vida çapına ve kenar/ara vida aralığına bağlıdır.	TBDY Tablo 10.5. Sekmedeki açıklama tipik değerleri verir: 11 mm OSB, vida 150/300 → 10,2; 12 mm kontrplak 150/300 → 11,4; 12,5 mm alçı levha 200/300 → 2,7 kN/m.

bahaya

Program v_c değerinin seçtiğiniz levha ve vida düzeniyle uyumunu denetlemez. Tablo 10.5'teki değer yalnız tablodaki koşullarla (dikme t ≥ 0,9 mm, vida ≥ 4,2 mm, kenar/ara vida aralığı) geçerlidir. Şantiyede vida aralığı büyürse kapasite düşer. Alçı levha payı TBDY 10.2.7.2 ile sınırlıdır; program bunu kendisi uygular.

Dikmeler

Girdi	Açıklama	Öneri
Dikme Profili (C / Sigma)	Panel dikmelerinin kesiti; listede öntanımlı tablodaki C, Σ, C+, Σ+ profiller vardır. Boş bırakılırsa analiz "dikme profili seçilmedi" uyarısı verir. HCBTİE Bölüm 6: dikme t ≥ 0,9 mm (bina 10,5 m'den yüksekse ≥ 2 mm), gövde ≥ 70 mm, tırnak ≥ 9 mm.	Ön boyut için örnek: tek katlıda C89/C100 × 1,0–1,2 mm, iki-üç katlıda C100–C150 × 1,2–2,0 mm; analizle doğrulayın
Dikme aralığı s (mm)	Ara dikmelerin eksenden eksene aralığı. Kaplamanın taşıyıcı sayılması için ≤ 625 mm olmalıdır (HCBTİE 6). Levha boyutu (1220 mm) ile uyumlu olmalı: 600 ya da 406/407 mm.	600
Kenar dikme adedi	Panelin her ucunda yan yana konan dikme sayısı. Devrilme kuvveti (T/C) bu dikmeler arasında paylaşılır; çekme ankrajı da bu gruba bağlanır.	2 (yüksek kuvvette 3)

Kaplamanın dikmeye dönme tutulumu kφ

Şekil 10 – Kaplama başlığın dönmesini tutar ve distorsiyonel burkulma dayanımını yükseltir.

Girdi	Açıklama
Levha (sol / sağ yüz)	Tanımsız (kφ=0) · Alçı levha (kφ=0) · OSB · Kontrplak · Kullanıcı kφ.
EIw (N·mm²/mm)	Levhanın birim genişlik eğilme rijitliği; 0 girilirse türün varsayılanı (S240 tablosu) kullanılır.
Vida aralığı (mm)	Levhanın dikmeye vidalandığı aralık (ara dikme üzerindeki vida aralığı). 305 mm'yi aşarsa kφ = 0 alınır.
kφ kullanıcı	Yalnız "Kullanıcı kφ" türünde: deneyden ya da üreticiden bilinen değer (N·mm/mm/rad).

Dikme / başlık malzemesi (v_c,sol kutusunun sağında): "(varsayılan) S350GD". TS EN 10346 GD sınıfları (S220GD–S450GD) ya da kütüphanedeki bir çelik seçilebilir. Seçim dikme, başlık ve kuşak için geçerlidir; yanındaki etiket F_y/F_u değerini gösterir ve TBDY 10.2.3.2 koşulunu (F_y ≥ 235 MPa, F_u ≥ 1,08F_y) sağlamayan malzemeyi işaretler.

4.3 Hafif Çelik Ankraj sekmesi

Şekil 11 – Hafif Çelik Ankraj sekmesi: üstte çekme ankrajı (her panel ucu), altta kesme ankrajı.

Çekme ankrajı (hold-down, HD)

Çekme ankrajı, panelin kalkan ucundaki kenar dikmeleri temele (ya da alt kat panelinin dikmelerine) bağlayan çelik cihazdır. Cihaz kenar dikmelere vidalarla, temele ankraj çubuğuyla bağlanır. Zincirin her halkası ayrı tahkik edilir.

Şekil 12 – Çekme ankrajı ve sekmedeki girdilerin karşılığı.

Girdi	Açıklama	Nereden bulunur?
Cihaz tasarım dayanımı (kN)	HD cihazının kendi dayanımı. YDKT seçiliyse φRn (LRFD/tasarım), GKT seçiliyse Rn/Ω (ASD/izin verilen) değeri girilir. 0 = girilmedi: program bu halkayı denetlemez ve toplu bilgi uyarısı verir.	Üretici kataloğu ya da ETA; tablodaki dikme kalınlığı ve vida sayısı satırına dikkat
Cihaz-dikme vidası adedi	Cihazı kenar dikmelere bağlayan vida sayısı. 0 girilirse program gerekli adedi hesaplar ve raporlar.	Katalogdaki vida düzeni
Vida çapı dv (mm)	No.10 = 4,8 mm, No.12 = 5,5 mm, No.14 = 6,3 mm.	Katalog
Cihaz sacı kalınlığı t1, Fu1	Vida–sac birleşiminin (HCBTİE 8.2.2) ezilme hesabı için cihaz sacının kalınlığı ve çekme dayanımı.	Katalog (tipik 2–3 mm, Fu 330–360 MPa)
Ankraj çubuğu / beton / kat bağlantısı (kN, YDKT)	Temeldeki ankraj çubuğunun ve betonun tasarım dayanımı (çelik kopması, beton koni, sıyrılma, aderans hangisi küçükse). Her iki yöntemde de YDKT tasarım değeri girilir (TBDY 10.2.5.2).	Ankraj üreticisinin ETA belgesi / hesap yazılımı
Vida gövde kesme dayanımı Pnvs (kN)	Vidanın kendi kesme dayanımı (karakteristik). Program azaltır. 0 = denetlenmez.	Vida üreticisinin teknik föyü

bahaya

TBDY 10.4.1.1(b): vidaların çekip-çıkarma (pull-out) dayanımı deprem çekmesinde kullanılamaz. Bu yüzden cihaz vidaları kesmede çalışacak biçimde (cihaz dikmenin yanına) düzenlenir. Program vidaları yalnız kesmede tahkik eder.

Kesme ankrajı

Şekil 13 – Kesme ankrajı türleri: temelde bulon, katlar arasında vida.

Girdi	Açıklama
Bağlantı	Bulon (temel / beton) ya da Vida (kat döşemesi). Tür değişince çap varsayılanı (12 mm / 5,5 mm) güncellenir.
Adet (0 = L/a), Aralık a (mm)	Panel boyunca ankraj sayısı ya da aralığı. İkisi de 0 ise program gerekli adedi bulur.
Çap d (mm), Bulon sınıfı	Bulon kesmesi HCBTİE 8.3.3 (sınıf 4.6–10.9); başlıkta delik ezilmesi 8.3.2.
Ankraj başına beton / alt taraf dayanımı (kN, YDKT)	Betondaki ankrajın kesme dayanımı (ETA). 0 = girilmedi.
Alt başlık t (mm; 0 = dikme t)	Ezilme hesabında kullanılan başlık et kalınlığı. Başlık sekmesinde profil seçilmişse o profilin t'si kullanılır.
Alt eleman t (mm)	Vidalı bağlantıda alttaki elemanın (döşeme kirişi/başlık) kalınlığı (HCBTİE 8.2.2, t2/t1).

4.4 Hafif Çelik Başlık sekmesi

Şekil 14 – Hafif Çelik Başlık sekmesi: alt/üst başlık ve kuşak.

Başlıklar (ray) panelin kesme kuvvetini ankrajlar arasında eksenel kuvvetle taşır: iki ankraj arasında kaplamadan toplanan kuvvet başlıkta N = v·a/2 mertebesinde çekme/basınç yapar. Üst başlık, panel bir döşeme diyaframı hattındaysa toplayıcı kuvvetini de taşır.

Girdi	Açıklama	Öneri
Alt / üst başlık profili	Katalogdan U, C ya da C+. (otomatik): dikme gövdesine en yakın U profil. TBDY 10.3.1.3: U ya da C, t ≥ 0,8 mm. Seçilen profilin t'si ankraj ve döşeme bağlantısı tahkiklerinde de kullanılır.	Gerçek başlık profilini seçin (dikme t'sinden ince olmasın)
Uçtaki ilk bağlantı e1 (mm)	Panel ucuna en yakın kesme ankrajının uzaklığı; uçtaki başlık parçası N = v·max(a/2; e1) taşır. 0 = a/2.	0
Çift üst başlık	İki üst başlık; dayanım iki katı alınır. Döşeme kirişleri dikme hizasına gelmiyorsa ya da toplayıcı kuvveti büyükse.	—
Kuşak sırası (0–3)	Panel yüksekliğinde dikmeleri yatay bağlayan kuşak (şerit ya da U/C kesit) sıra sayısı. Kaplamasız dikmenin zayıf eksen burkulma boyunu h/(n+1)'e indirir. HCBTİE 6(a): h/d > 50 olan dikmede en az bir kuşak gerekir.	1 (kaplamasız ya da narin dikmede)
Kuşak et kalınlığı, şerit genişliği b	HCBTİE 6(d): t ≥ 0,8 mm. Şerit genişliği 0 ise program gerekli kesit alanını raporlar.	—
Vida çapı, bağlantı başına vida, kulakçık boyu, kenar mesafesi, vida aralığı	HCBTİE 6(b)(c)(f): kulakçık ≥ 6d, kenar mesafesi ≥ 1,5d, vida aralığı ≥ 3d, her noktada en az iki No.8 vida. Destek kuvveti F = 0,02·P vidalarla tahkik edilir.	No.8 (4,17 mm) × 2
Kaplama uzun kenarı	Levhalar düşey mi yatay mı konuyor? Yatayda levha ekleri arasında kesmeyi aktaran yatay kuşak gerekir (TBDY 10.3.1.4).	Düşey

Şekil 15 – Kuşağın dikmeye iki bağlanma biçimi (HCBTİE Şekil 6.5): (a) kuşak ucu bükülüp vidalanır, (b) kulakçıkla.

Şekil 16 – Her taşıyıcı panel bölümünün iki ucunda çekme ankrajı (HCBTİE Şekil 6.2). Program da kapı/pencereden bölünen her parçayı ayrı panel sayar.

Şekil 17 – Taşıyıcı sayılan panel bölümleri (HCBTİE Şekil 6.3): h/l ≤ 4 ve l ≥ 30 cm; 2 ≤ h/l ≤ 4 aralığında kapasite 2l/h ile azaltılır. Program bu koşulları denetler ve katılamayan kısa parçaları raporlar.

5. Hatıl (kiriş) Özellikleri: hafif çelik kiriş ve döşeme kirişi

Bir kirişi (hatıl) hafif çelik yapmak için kirişi seçip sağ tık › Eleman Özellikleri ile Hatıl Özelliklerini açın.

Şekil 18 – Genel sekmesi: Eleman Tipi › Hafif Çelik, Poligon kesit, Kesit Seç ve Malzeme. "Hafif Çelik" sekmesi Genel'in hemen yanındadır.

Şekil 19 – Hafif Çelik sekmesi: döşeme kirişi girdileri ve kaplama dönme tutulumu.

5.1 Genel sekmesi

1. Eleman Tipi › Hafif Çelik radyosunu seçin. Bu seçimle Hafif Çelik sekmesi görünür. Başka bir tip seçilince sekme gizlenir.
2. Kesit Tipi › Poligon Kesit › Kesit Seç: Fabrikasyon Profil penceresinde Cold Formed altından C, Z, U, C+, Sigma ya da Sigma+ ailesini, sonra profili seçip Ata. Kesit çizimi, alan, atalet, J ve C_w otomatik gelir. Hatıl genişliği/yüksekliği kutuları kesitin dış ölçüleriyle dolar (çizim ve kot hesabı içindir).
3. Malzeme Seçimi: kütüphaneden bir çelik (S235, S355, …). F_y ve E buradan okunur.

catatan

Yalnız öntanımlı profil tablosundaki (HafifCelikProfil.txt) kesitler hesaplanır. Eski katalogdaki kayıplı Cold Formed kayıtları atanırsa eleman "kütüphanede yok" notuyla yetersiz işaretlenir.

5.2 Hafif Çelik sekmesi: döşeme kirişi

Şekil 20 – Döşeme kirişinin sekmedeki girdilere karşılık gelen ayrıntıları.

Girdi	Anlamı	Varsayılan
Üst başlık kaplamaya sürekli bağlı	Döşeme kaplaması üst başlığa sürekli vidalıysa pozitif momentte (açıklıkta) yanal burulmalı burkulma oluşmaz.	kapalı
Alt başlık yanal tutulma aralığı Lb (mm)	Negatif momentte (mesnet bölgesi) alt başlığı tutan blokaj, köprüleme ya da tavan kaplaması aralığı. 0 = eleman boyu.	0
Mesnet biçimi	Otomatik: uçta kolon yoksa ve duvar varsa oturmalı, kolonda gövdeden bağlı (köşebent). Elle Oturmalı ya da Gövdeden bağlı seçilebilir. Oturmalı mesnette gövde buruşması (HCBTİE 4.8.3 / TS EN 1993-1-3 6.1.7) tahkik edilir.	otomatik
Oturma boyu ss (mm)	Kirişin mesnede oturan boyu. HCBTİE 7.4(e) en az 40 mm. 0 = 40.	0
Mesnette gövde rijitleştiricisi	Mesnette gövdeye rijitleştirici (dikme parçası, köşebent) varsa gövde buruşması yerine 7.4 koşulları geçerli sayılır.	yok
Mesnette üstten yük	Mesnedin üstünde üst kat duvarı/dikmesi varsa buruşma "iki karşıt kuvvet" bağıntısıyla hesaplanır.	yok
Kiriş aralığı < 40 cm ve en az iki sıra köprüleme	HCBTİE 7.5 titreşim koşulunun ikinci yolu; işaretlenirse açıklık/derinlik > 18 ya da f < 8 Hz uyarısı kalkar.	yok

Aynı sekmenin altındaki kaplama dönme tutulumu grubu duvardakiyle aynı anlamdadır. Fark: Eleman aralığı s burada kirişler arası mesafedir ve kaplamanın iki başlıkta da olduğu kabul edilir. Yalnız üst başlığı kaplı kirişte "Tanımsız" bırakın; kenar kirişte (levha tek yanda) EIw'nin yarısını girin.

Yapılan tahkikler: işaretli eğilme (M+/Md+, M−/Md−, Cb ile), kesme, eğilme + kesme, eksenel + eğilme, gövde buruşması, 7.4 rijitleştirici gerekliliği, sehim (L/K ve yalnız hareketli yük L/250) ve titreşim.

6. Düşey Hatıl (kolon) Özellikleri: hafif çelik kolon ve makas dikmesi

Şekil 21 – Makas sihirbazının ürettiği hafif çelik makas dikmesi: "Makas Dikmesi" seçili, grup başlığında "hafif çelik makas dikmesi" yazar.

Şekil 22 – Kolonun Hafif Çelik sekmesi: kaplama dönme tutulumu ve açıklama.

6.1 Eleman Tipi

Seçim	Davranış
Hafif Çelik	Hafif çelik kolon: otomatik mesnet alır, HCBTİE Bölüm 4 ile N, M2, M3, V2 altında tahkik edilir (KL/r > 200 uyarısı).
Makas Dikmesi	Ahşap makas dikmesi: FEM'de mesnetsiz kolon, tasarımda ahşap kolon.
Makas Dikmesi (grup başlığında "hafif çelik makas dikmesi")	Makas sihirbazının hafif çelik makasında üretilir: FEM'de mesnetsiz, tasarımda hafif çelik kolon. Tamam bu tipi korur.
Makas Dikmesi (grup başlığında "çelik makas dikmesi")	Çelik makas dikmesi: FEM'de mesnetsiz, tasarımda çelik kolon.

Kesit ve malzeme kirişteki gibi Genel Ayarlar'dan seçilir (Kesit Seç › Cold Formed; Malzeme Seç).

6.2 Hafif Çelik sekmesi

Sekme, Hafif Çelik kolonda ya da hafif çelik makas dikmesinde görünür ve kaplama dönme tutulumunu içerir (4,2'deki tablo). Kolon bir dış duvarın içinde kaplamaya vidalıysa levha türünü ve vida aralığını girin. Serbest kolonda "Tanımsız" bırakın.

7. Döşeme Özellikleri: hafif çelik döşeme

Hafif çelik döşeme, bir dörtgen döşemenin kirişler arasında şeritlere bölünmesi ve kirişlerin Hafif Çelik tipinde, iki ucu mafsallı hatıl olarak otomatik üretilmesidir. Kirişler o döşemenin köşelerinden üretildiği için tanım çizilmiş tek bir döşeme üzerinde yapılır:

1. Döşemeyi normal döşeme olarak çizin (Çiz › Döşeme). Bu aşamada pencerenin Hafif Çelik sekmesi yalnız bu adımları anlatır (Şekil 23).
2. Döşemeyi tek başına seçin, sağ tık › Eleman Özellikleri.
3. Hafif Çelik sekmesinde "Hafif çelik döşeme" kutusunu işaretleyin; döşeme kirişi profili, malzeme (boş = S235), en büyük kiriş aralığı (mm), kiriş yönü, kaplama türü ve köprüleme beyanını girin.
4. "Tamam'da şeritleri ve döşeme kirişlerini üret / yenile" kutusunu işaretleyip Tamam'a basın.

Şekil 23 – Döşeme tanımlanırken (çizimden önce) Hafif Çelik sekmesi yol gösterir.

Şekil 23b. Çizilmiş tek döşemede Hafif Çelik sekmesi: tanım, üretim ve diyafram girdileri.

Şekil 24 – Program açıklığı verilen aralığı aşmayacak biçimde eşit böler. Kırmızı noktalar: kiriş uç mafsalları.

Geometri koşulu: kirişlere paralel iki kenar eksene paralel olmalıdır; diğer iki kenar eğik olabilir. Çokgen (kabuk) döşemeler desteklenmez. Yük aktarımı: Proje Genel Ayarları'nda klasik yük aktarımı ve "döşemeler sistem rijitliğine dahil değil" önerilir.

Diyafram girdileri (aynı sekmenin altı, TBDY 10.5 / HCBTİE 7.4): kaplama birim kesme dayanımı v_n (0 = TBDY Tablo 10.5 duvar paneli değeri: OSB 10,2, kontrplak 11,4 kN/m), döşemeyi alt panelin üst başlığına bağlayan vidanın çapı, aralığı ve P_nvs. Program her duvar hattında diyafram kesme akımını ve toplayıcı kuvvetini hesaplar.

Yeniden üretmek için herhangi bir şeridin sekmesinde tanımı değiştirip "üret / yenile" ile onaylayın. Geri almak için "Hafif çelik döşeme" kutusunu kaldırıp "üret / yenile" ile onaylayın; özgün döşeme geri gelir.

Şekil 25 – Döşeme kirişinin taşıyıcı duvara bağlantısı (HCBTİE Şekil 6.8).

8. Makas sihirbazında hafif çelik

Şekil 26 – Makas sihirbazı › Kesit sekmesi: Malzeme türü "Hafif çelik", grup başına (üst/alt başlık, dikme, çapraz) aile ve profil.

• Malzeme türü › Hafif çelik: başlıklar ve çaprazlar Hafif Çelik kiriş, düşeyler hafif çelik makas dikmesi olarak üretilir. Sınıf kutusundan çelik sınıfı seçilir.
• Profil: her grup için aile (CC, SIGMA, …) ve profil. Üst başlık genellikle en ağır grup; dikme ve çaprazlar daha hafif olabilir.
• Birleşimler: vidalı düğümde "Tüm eleman uçları mafsallı (ideal kafes)" önerilir. Vidalı düğüm birleşim tahkiki yapılmaz; elemanlar tek profildir (sırt sırta değil).
• Mesnetler: "Sabit + kayıcı oturma dikmesi" önerilir; aksi halde rijit diyaframlı modelde alt başlık eksenel kuvvet almayabilir.

Üretilen bir makas dikmesini 3B görünümden ya da plandan seçip sağ tık › Eleman Özellikleri ile açtığınızda Eleman Tipi kutusunda Makas Dikmesi seçili ve grup başlığında "hafif çelik makas dikmesi" yazılı gelir (Şekil 21). Profil değişikliği için Kesit Seç kullanılabilir. Tamam tipi değiştirmez.

9. Çizim ve rapor

• Çizim Seçimi › duvar planı: panel duvarların içinde dikmeler (C simgesi), her uçta kenar dikme grubu, çekme ankrajları (dolu daire) ve kesme ankrajları (üçgen) çizilir. Duvar ortasında "profil s= n= malzeme" etiketi. Yetersiz elemanlar kırmızı katmandadır.
• Çizim Seçimi › Açılımlar › Kesit / Yan Görünüş: aks görünüşlerinde panel iskeleti: alt/üst başlık (çift dahil), dikmeler, kuşak sıraları, HD ve kesme ankrajları, dikme aralığı ölçü zinciri.
• Rapor Seçimi › Hafif Çelik Eleman Raporları: panel kesmesi, dikme tahkiki, ankraj ve başlık satırları; hafif çelik kiriş/kolon sayfaları; diyafram.

Ayrıntı için Hafif Çelik Panel ve Dikme Tasarımı makalesine bakın.

10. Bileşen seçimi: hold-down, ankraj, vida ve levha

Programın ankraj ve bağlantı tahkikleri, girdiğiniz ürün dayanımlarıyla çalışır. Bu dayanımlar yönetmelikte yoktur; üreticinin teknik föyünden ya da Avrupa Teknik Değerlendirmesinden (ETA) alınır. Aşağıdaki adımlar ve kaynaklar ürün seçerken yol gösterir.

10.1 Ürün seçerken izlenecek yol

1. Analizi bir kez dayanımları 0 bırakarak çalıştırın. Program her panel ucu için D ile büyütülmüş kalkma kuvveti T'yi, gerekli vida adedini ve kesme ankrajı sayısını raporlar (rapor dikme sayfası).
2. Bu T değerini karşılayan çekme ankrajını katalogdan seçin. Katalog tablosunda dikme et kalınlığı ve vida sayısı sütunlarının sizin dikmenizle uyuştuğuna dikkat edin.
3. Tasarım yöntemine uygun sütunu okuyun: YDKT seçiliyse LRFD / tasarım dayanımı (φR_n), GKT seçiliyse ASD / izin verilen (R_n/Ω). Amerikan kataloglarındaki "Allowable" ASD'dir. Avrupa ETA'larındaki karakteristik değer R_k ise tasarım değerine γ_M ile çevrilir.
4. Ankraj çubuğu ve beton için üreticinin hesap yazılımıyla (beton sınıfı, kenar mesafesi, çatlamış beton) YDKT tasarım dayanımını bulun ve ayrı girin.
5. Değerleri girip analizi yeniden çalıştırın. Oranlar 1'in altında olmalı.

10.2 Kendinden delen vida çapları

Vida numarası	Çap (mm)	Tipik kullanım
No.6	3,5	alçı levha (taşıyıcı değil)
No.8	4,2 (programda 4,17)	kaplama, kuşak bağlantısı (HCBTİE 6(f) en az No.8)
No.10	4,8	profil–profil, kaplama
No.12	5,5	hold-down–dikme, kat bağlantısı
No.14 (1/4")	6,3	ağır bağlantılar

Vida delme ucu, bağlanan toplam çelik kalınlığına uygun seçilmelidir (ör. 2 × 1,5 mm için en az 3 mm delme kapasitesi). Galvaniz kaplamalı ya da korozyona dayanıklı kaplamalı vida kullanın.

10.3 Ürün ve bilgi kaynakları

Bileşen	Kaynak	Ne bulunur?
Çekme ankrajı (hold-down), bağlantı elemanları	Üreticinin teknik föyü, ETA belgesi	Dikme kalınlığına göre ASD/LRFD dayanımları, teknik föyler.
Beton ankrajları	Üreticinin ETA belgesi ve hesap yazılımı	Mekanik ve kimyasal ankrajların dayanımları.
Kendinden delen vidalar	Üreticinin teknik föyü	Vida çapı, delme kapasitesi, kesme dayanımı (Pnvs).
OSB, levha, alçı levha	Üreticinin teknik föyü	OSB/3, OSB/4 teknik değerleri (EN 300). Dayanım hesabında alçının payı TBDY 10.2.7.2 ile sınırlıdır.
ETA belgeleri	eota.eu	Avrupa Teknik Değerlendirmesi veri tabanı: ankraj ve bağlantı elemanlarının onaylı dayanımları.
Tasarım rehberleri	cfsei.org, sfia.net	Soğuk şekillendirilmiş çelik tasarım notları, uygulama detayları (AISI S100/S240 tabanlı).

catatan

Ürünün seçimi ve uygunluğu projenin sorumlu mühendisine aittir. Türkiye'de kullanılacak ürünün ilgili teknik onayı (ETA, CE) ve yerel temsilcisinin bulunduğunu kontrol edin. Katalog değerlerinin hangi yönteme (ASD/LRFD, karakteristik/tasarım) ait olduğunu her zaman katalogdaki dipnotlardan doğrulayın.

10.4 Uygulama detayları (yönetmelikten)

Şekil 27 – Dış duvara dik duvar birleşimi (HCBTİE Şekil 6.6).

Şekil 28 – Köşe bağlantı detayı (HCBTİE Şekil 6.7).

Şekil 29 – Çaprazlı panel (HCBTİE Şekil 6.4). Çaprazlı panel tahkiki (TBDY 10.4.2) programda yoktur.

Program köşe ve T birleşim dikmelerini, vida/bağlantı detaylarını çizmez. Bunlar yukarıdaki detaylara göre uygulama projesinde çözülür.

11. Kısa sözlük

Terim	Açıklama
Dikme (stud)	Panelin düşey C/Σ elemanı.
Başlık (track)	Panelin altında ve üstünde dikmeleri tutan U (ya da C) eleman.
Kuşak (blocking / strap)	Dikmeleri yatay bağlayan eleman; burkulma boyunu kısaltır.
Kaplama (sheathing)	Panele vidalanan OSB, kontrplak, alçı levha ya da sac.
Çekme ankrajı (hold-down)	Panel ucunu temele bağlayan, kalkmayı önleyen cihaz.
Kesme ankrajı	Alt başlığı temele/alt kata bağlayan bulon ya da vidalar.
vc	Kaplamanın birim boy karakteristik kesme dayanımı (kN/m).
kφ	Kaplamanın başlığa sağladığı dönme tutulumu rijitliği.
EGM	Etkin genişlik yöntemi (HCBTİE Bölüm 4).
FSM	Sonlu şerit yöntemi; burkulma gerilmesinin sayısal hesabı.
D	TBDY dayanım fazlalığı katsayısı; ankraj ve kenar dikme talepleri bununla büyütülür.
YDKT / GKT	Yük ve dayanım katsayıları ile tasarım / güvenlik katsayıları ile tasarım (LRFD / ASD).
ETA	Avrupa Teknik Değerlendirmesi: ürünün onaylı dayanım belgesi.

Yönetmelik şekilleri HCBTİE Bölüm 6'dan alınmıştır.