Tekil Temel Tasarımı
Bu makale, StatiCAD'de tekil (münferit) temellerin çizilmesini, düzenlenmesini, analizde nasıl temsil edildiklerini (K / Y / S çözüm biçimleri), tasarımlarını, bağ kirişlerini, raporu, çizim ve metrajı anlatır. Tekil temel her yapı türünde (betonarme, yığma, çelik, ahşap, prefabrik) kat-1 kolonlarının altında kullanılabilir. Hesap esasları için Tekil Temellerin Teorik Esasları, doğrulama çalışmaları için Tekil Temel Doğrulama Çalışmaları makalesine bakın.
Kapsam: tek kolonlu, dikdörtgen tabanlı, düz (soketsiz) tekil temel. Prefabrik soket (yuvalı) temel ve birden çok kolonlu (birleşik) temel bu kapsamda değildir. Tekil temeller StatiCAD V.10.1.3.0 ve sonraki program sürümlerinde bulunur.
1. Genel akış
- Kolonları ve üst yapıyı her zamanki gibi girin.
- TEMEL katına inin (kat aşağı düğmesi). Tekil temeller yalnız temel katında çizilir ve seçilir.
- Temelleri yerleştirin: Çiz → Tekil Temel ile tek tek, ya da Makrolar → Seçili Kolonlara Tekil Temel ile toplu (Bölüm 2–3).
- Gerekirse temel özelliklerini (ölçü, malzeme, zemin, çözüm biçimi) özellik penceresinden girin (Bölüm 5).
- Analizi çalıştırın. Analiz sonunda bütün tekil temeller ve bağ kirişleri otomatik tasarlanır; yetersiz olanlar analiz uyarılarında listelenir ve planda turuncu çizilir (Bölüm 7).
- İsterseniz Makrolar → Tekil Temelleri Otomatik Boyutlandır ile ölçüleri analiz sonucuna göre büyütün, analizi yineleyin.
- Raporu (Tekil Temeller düğümü), temel planını, detay paftasını ve metrajı alın (Bölüm 9–10).
Bütün adımların ekran görüntüleriyle anlatıldığı uçtan uca örnek (üç katlı betonarme bina, 12 tekil temel, bağ kirişleri, boyutlandırma döngüsü, elle doğrulama, K / Y / S karşılaştırması, rapor ve çizim): Örnek Çözüm: Tekil Temelli Betonarme Bina.
Şekil 1 – Örnek binada tekil temeller ve bağ kirişleri (3B katı model)
2. Tekil temel çizme
Çiz → Tekil Temel yerleştirme kipini açar (yalnız temel katında; başka kattaysanız uyarı verir). Kip açık kalır, sağ tık bitirir.
| İşlem | Sonuç |
|---|---|
| Kat-1 kolonunun kesiti içine sol tık | Kolon merkezine, kolon açısıyla temel: kenarlar kolon + 100 cm (en az 100 cm), kalınlık 50 cm. O kolonda zaten temel varsa eklenmez. |
| Boş alanda tıklama | Tıklanan noktaya 150 × 150 × 50 cm temel. |
| Boş alanda sürükle-bırak | Sürüklenen dikdörtgen kadar temel (iki kenar da en az 20 cm ise); sürükleme sırasında ölçü alt durum satırında görünür. |
| Sağ tık | Kipten çıkar. |
Temel adları otomatik verilir (TT01, TT02, …). Kolon eşlemesi geometriktir: kat-1 kolonunun merkezi temel tabanı içinde kalıyorsa temel o kolona aittir. Kolonsuz temel çizilebilir (etiketinde "kolonsuz" yazar) ama analize girmez.
3. Makrolar
| Komut | Açıklama |
|---|---|
| Seçili Kolonlara Tekil Temel | Seçili kat-1 kolonlarının altına (seçim yoksa temeli olmayan bütün kat-1 kolonlarına) varsayılan ölçüyle temel ekler. |
| Tekil Temelleri Otomatik Boyutlandır | Seçili (yoksa bütün) temelleri son analiz sonucuyla, eşit konsollu olarak en küçük taban ve kalınlığa getirir. Ölçü kilidi işaretli temeller atlanır. Toplam taban alanı yapı alanının yarısını aşarsa "radye daha uygun olabilir" ipucu verilir. Boyutlandırma rijit temel basıncıyla yapılır; ölçüler değiştiği için analizi yineleyin. Boyutlandırma sırasında durum satırında boyutlandırılan temel ve sıra numarası görünür (12 temel için yarım dakikanın altında). Sonuç kutusu analizin yinelenmesini hatırlatır: zemin yayları (Y) ve kabuk (S) çözümünde ölçü değişince kolon taban kuvvetleri de değişir; uyarı kalmayana dek boyutlandır + analiz döngüsünü sürdürün. |
| Tekil Temeller Arasına Bağ Kirişi | Komşu temeller arasına 30 × 50 cm bağ kirişi (temel katında, tür "Betonarme Bağ Kirişi") üretir; bağlı çiftleri atlar (Bölüm 8). |
| Tekil Temel Proje Çözümü | Çözüm biçimi "Proje varsayılanı" olan temellerin kullanacağı biçim: Klasik (K), Zemin yayları (Y), Kabuk + Winkler (S). Bölüm 6. |
Şekil 2 – Makrolar menüsü: (1) Seçili Kolonlara Tekil Temel, (2) Otomatik Boyutlandır, (3) Bağ Kirişi, (4) Proje Çözümü
Şekil 3 – Tekil Temel Proje Çözümü alt menüsü
Şekil 4 – Makroyla eklenen temeller (150 × 150 × 50 cm), etiketlerde ad ve ölçü
4. Seçim ve düzenleme
- Seçim: sol tık (tersler), pencere seçimi (sağdan pencerede kesişenler de seçilir), sağ tık (hiçbir temel seçili değilse tıklananı seçer ve menüyü açar), tümünü seç / seçimi temizle.
- Sil, Kopyala, Taşı, Sıralı Kopya, Simetri: diğer elemanlarla aynı komutlar seçili temellere de uygulanır.
- Döndür (Z ekseni): seçili temellerin konumu ve açısı döner. Kaydır: dx, dy kadar ötelenir (kot kaydırması temele uygulanmaz).
- Obje Bul: temel adıyla (örn. TT03) bulur, seçer ve yakınlaştırır.
- Seçim Filtresi: "Temel" kutusu kapatılırsa tekil temeller de seçimden çıkar.
- Seçim Grupları: seçili temeller gruba eklenir, grup seçildiğinde temeller de seçilir; üyelik dosyaya kaydedilir.
- Geri Al: bütün temel işlemleri geri alınabilir.
- Kat 1 planı: tekil temellerin dış çizgisi kat 1'de kesikli gri olarak görünür (yalnız gösterim).
Planda renkler: koyu camgöbeği normal, kırmızı seçili, turuncu son analizde yetersiz. Kolon izi kesikli çizilir; etikette ad ve Bx × By × H yazar.
5. Özellik penceresi
Temeli seçip sağ tık menüsünden ya da Özellikler komutuyla açın. Birden çok temel seçiliyse çoklu değiştirme penceresi açılır: boş bırakılan alanlar değişmez, farklı değerli alanlar boş görünür.
| Alan | Birim | Açıklama |
|---|---|---|
| Ad, X, Y, Açı | cm, ° | Temel merkezi ve yerel x ekseninin açısı. |
| Bx, By, H | cm | Taban ölçüleri ve kalınlık. |
| fck, fyk | MPa | 0 = proje temel malzemesi. |
| Pas payı | mm | Net beton örtüsü; 0 = 50 mm (TS 500 10.1). |
| qk | kN/m² | Karakteristik taşıma gücü. 0 ise c′ ve φ′ verilmişse TBDY Denk. 16.8a ile hesaplanır. |
| σem | kN/m² | Servis (G+Q) emniyet gerilmesi; 0 = proje zemin emniyet gerilmesi. |
| ks | kN/m³ | Yatak katsayısı (Y ve S çözümü); 0 = proje yatak katsayısı. |
| Df, tanδ, c′, φ′, γn, cu | m, —, kN/m², °, kN/m³, kN/m² | Temel derinliği ve zemin parametreleri (taşıma gücü, kayma). tanδ 0 = 0,6. cu verilirse drenajsız kayma. |
| Kabuk ağ boyu | cm | S çözümünde kabuk ağ boyu; 0 = 25 cm. |
| Ölçü kilidi | — | Otomatik boyutlandırma değiştirmez. |
| Çözüm | — | Proje varsayılanı / Klasik / Zemin yayları / Kabuk + Winkler (Bölüm 6). |
Hesapla düğmesi son analiz sonuçlarıyla (kaydetmeden) anlık tasarım özetini gösterir.
Şekil 5 – Sağ tık menüsü: (1) seçili temellerin çoklu özellikleri, (2) tıklanan temelin özellikleri
Şekil 6 – Çoklu özellik penceresi: (1) ölçüler, (2) zemin parametreleri, (3) çözüm biçimi
6. Çözüm biçimleri: K, Y, S
Çözüm biçimi, temelin analiz modelinde nasıl temsil edildiğini ve tasarımda zemin basıncının nereden alındığını belirler.
| K — Klasik | Y — Zemin yayları | S — Kabuk + Winkler | |
|---|---|---|---|
| Kolon tabanı | Ankastre | Kolon taban düğümünde yaylar: kz = ks·A, kθ = ks·I (temel merkezine göre; düğüm kaçıksa rijit temelle düğüme aktarılır); yatay ve burulma tutulu | Temel tabanı kabuk ağı; her düğümde düşey yay ks × etki alanı; kolon izdüşümü rijit bölge |
| Temel dönmesi | Yok | Var (rijit temel) | Var (esnek temel) |
| Tasarımda zemin basıncı | Rijit, doğrusal | Rijit, doğrusal | Kabuk düğüm basınçları (gerçek dağılım) |
| Hız | En hızlı | Hızlı | Temel başına yüzlerce düğüm |
- K sağlam zeminde ve alışılmış el hesabıyla uyumlu sonuç istendiğinde. Ankastrelik taban momentlerini büyütebilir.
- Y temel dönmesinin üst yapıya etkisini görmek için. Taban momentleri ve yapı periyodu gerçeğe yaklaşır.
- S ince ya da geniş temellerde, zayıf zeminde ve kolon temel merkezinde değilken en gerçekçi basınç dağılımı için. Basınç kolon altında yoğunlaşır; kesit momentleri, kesme ve zımbalama bu dağılımdan hesaplanır. Yaygın oranlardaki temeller neredeyse rijit davrandığından S ile Y sonuçları çoğunlukla yakındır.
S çözümünde FEM modal (periyot) hesabında temel, rijit eşdeğer Y yaylarıyla temsil edilir; statik yüklemeler kabukla çözülür. Zemin çekme almaz: bir birleşimin doğrusal çözümünde tabanın bir kısmı çekmede kalırsa temel, o birleşim için aynı ağda çekmeye çalışan yaylar devreden çıkarılarak (basınç-yalnız) yeniden çözülür. Kalkan bölgede basınç sıfırdır, kalan bölgede basınç büyür; zemin gerilmesi, kesit momentleri, kesme ve zımbalama bu dağılımdan hesaplanır. Raporda yeniden çözülen birleşim sayısı ve en küçük temas oranı yazılır. Birleşim kuvvetleri doğrusal analizden gelir (üst yapının yeniden dağılımı alınmaz).
Kolon dışmerkez çizildiyse (örneğin kenarından yerleştirildiyse) FEM'de kolon kuvveti FEM düğümünde etkir. Tasarım bunu her çözüm biçiminde dikkate alır: momentler kesit merkezine taşınır (M′ = M + N·e) ve raporda kaçıklık yazılır. Y çözümünde yaylar da temel merkezine göre kurulup düğüme aktarılır: düğümdeki yay, düşey yük ile temel dönmesini birbirine bağlayan tam matristir (Tekil Temellerin Teorik Esasları Bölüm 4).
7. Analiz ve tasarım
Analiz sonunda her tekil temel, kat-1 kolonunun alt ucu kuvvetleriyle ve projenin yük birleşimleriyle tasarlanır:
- Birleşimler: projedeki her yük birleşimi + servis G+Q (emniyet gerilmesi denetimi). Yatay deprem yüklemeleri temel tasarımında TBDY 4.10.3'e göre max(1; 0,6·D) ile büyütülür (hafif çelik binada D).
- Temel ve dolgu ağırlığı birleşimdeki G katsayısıyla eklenir.
- Denetimler: zemin gerilmesi (qmax ≤ qt, servis qmax ≤ σem), kayma (TBDY 16.8.4), devrilme, en küçük boyutlar (TS 500 10.3.2), kesme (TS 500 10.3), zımbalama (TS 500 8.3.1), eğilme donatısı ve en küçük donatı, kolon filizi kenetlenmesi (TS 500 9.1).
- Donatı çapları Donatı Seçimi penceresinin Tekil Temel sekmesindeki adaylardan seçilir.
- Tasarlanamayan ya da yetersiz temeller analiz uyarılarında listelenir; planda turuncu görünür.
- Şerit temel ve tekil temel birlikte kullanılmışsa (karma temel) ve Temel Hesabı klasik seçiliyse analiz uyarı verir: bu çözümde şerit temel üstündeki kolonlar tabanda ankastre alınır, tekil temellerin deprem kuvvetleri düşük kalabilir (Bölüm 14).
- Temelli kolonlarda kolon alt filiz yüksekliği temel kalınlığına göre ayarlanır.
Şekil 7 – Analiz uyarılarında yetersiz tekil temeller (1)
Şekil 8 – Yetersiz temeller planda turuncu
Şekil 9 – Özellik penceresinde Hesapla (2): son analizle anlık tasarım özeti (1)
Şekil 10 – Otomatik boyutlandırma sonucu
8. Bağ kirişleri (TBDY 16.8.5)
TBDY 16.8.5'e göre tekil temeller iki doğrultuda bağ kirişleriyle bağlanmalıdır (ZA zemininde gerekmez). Makrolar → Tekil Temeller Arasına Bağ Kirişi komşu temeller arasına bağ kirişi üretir; elle de temel katında şerit temel olarak çizip türünü Betonarme Bağ Kirişi seçebilirsiniz. Analiz sonunda bağ kirişleri Nb = 0,10·SDS·Nk eksenel kuvveti ve öz ağırlık momentleriyle tasarlanır; bağ kirişi olmayan doğrultular uyarı olarak bildirilir. Bağ kirişleri klasik çözümde FEM modeline girmez.
Yapı-temel birlikte (sonlu eleman) analizde bağ kirişleri ve şerit temeller modele girer. Tekil temelin taban izi içinde kalan düğümleri temele rijit bağla bağlanır (kolon kenarından çizilmiş olsa da) ve bu düğümlerin zemin yayları kaldırılır; zemini tekil temel temsil eder. Temel, kolon ve bağlı elemanlardan gelen toplam yükle tasarlanır: N, MX ve MY temelin toplam sonlu eleman tepkisinden alınır. Raporda bağlı temel için bu bilgi yazılır.
Şekil 11 – Makroyla üretilen bağ kirişleri (zeytin yeşili)
9. Rapor
Rapor ağacında Tekil Temeller düğümünü işaretleyin. Rapor; özet tablo, bağ kirişleri bloğu ve her temel için Girdiler (geometri, malzeme, zemin, çözüm biçimi), Birleşimler ve zemin gerilmeleri (belirleyici ve servis birleşimleri), Kesme ve zımbalama, Eğilme donatısı ve Sonuç bloklarını içerir. Rapor dili program diliyle değişir.
Şekil 12 – Rapor seçimi: Tekil Temel Hesap Raporu düğümü (1) ve oluştur düğmesi (2)
Şekil 13 – Rapordan bir temel sayfası: girdiler, birleşimler ve zemin gerilmeleri, kesme ve zımbalama
10. Çizimler ve metraj
- Temel planı: tekil temeller, bağ kirişleri, adlar ve ölçüler (yalnız tekil temelli projelerde de temel planı çizilir).
- Detay paftası: eş temeller gruplanarak plan ve kesit detayları, tekil temel tablosu, bağ kirişi tablosu, pafta donatı metrajı.
- Metraj: TEKİL TEMELLER ve BAĞ KİRİŞLERİ satırları (beton, kalıp, grobeton), genel toplamlara eklenir.
Şekil 14 – Çizim Seçimi, Temel Planı sekmesi: (1) aplikasyon planı ve detaylar, (2) Kat Planları Çiz
Şekil 15 – Temel aplikasyon planı
Şekil 16 – Detay paftası: eş temeller tek detayda (plan ve A-A kesiti)
Şekil 17 – Tekil temel tablosu ve bağ kirişi tablosu
11. 3B görünüm
Tekil temeller 3B pencerede katı olarak çizilir; tıklama ve pencere ile seçilebilir, Eleman Özellikleri ve Sil komutları uygulanır.
Şekil 18 – 3B katı modelde tekil temeller ve bağ kirişleri (alttan)
12. SAP2000 aktarımı
Y çözümlü temellerin kolon tabanına SAP2000'de nokta yayı (Uz, Rx, Ry; Ux, Uy, Rz tutulu) yazılır. S çözümlü temeller SAP2000 modelinde plak olarak kurulmaz, rijit eşdeğer yayla aktarılır. K temeller ankastredir.
SAP2000 seçeneklerinde mesnet tipi "yay" seçilip temel kirişleri (şerit temel ve bağ kirişleri) aktarıldığında, tekil temelin taban izi içinde kalan temel kirişi parçaları iz sınırında bölünür; bu parçaların çizgi yayları silinir ve uç noktaları kolon taban noktasına rijit gövde kısıtıyla (TTB_<temel adı>) bağlanır. Böylece SAP2000 modeli programın yapı-temel birlikte analiz modeliyle aynı bağlantıyı kurar (kolon kenarından çizilmiş olsa da). Aktarım günlüğünde her temel için bağlanan nokta ve yayı silinen parça sayısı yazılır. Mesnet tipi "yay" seçildiğinde temel kirişi, radye ve kolon taban noktalarına programın modelindeki mesnet yazılır: yatay yer değiştirmeler ve düşey eksen etrafındaki dönme tutulu, düşeyde zemin yayı, yatay eksenler etrafındaki iki dönme serbest. Temel kirişlerinin zemin dönme yayı (Bölüm 14) SAP2000'de çerçeve uçlarına ve çerçeve üzerindeki noktalara (kolon tabanları, kesişen kirişlerin uçları) etki boyuyla nokta yayı olarak eklenir; SAP2000'in çerçeve çizgi yayı yalnız ötelemelidir.
13. Kaydetme ve dosya uyumluluğu
- Tekil temeller, seçim grubu üyelikleri ve proje çözüm biçimi projeyle birlikte kaydedilir; projede tekil temel yoksa dosyaya bu bilgi yazılmaz.
- Tekil temel içeren bir proje, bu özelliği tanımayan eski bir program sürümünde açılırsa proje açılır ama tekil temeller görünmez; o sürümde kaydedilirse tekil temeller kaybolur.
14. Kabuller ve kapsam sınırları
- Tek kolonlu, dikdörtgen tabanlı, sabit kalınlıklı temel. Birleşik temel ve soket temel bu kapsamda değildir.
- Temel ve dolgu ağırlığı tasarımda düzgün basınç olarak alınır (FEM'e girmez).
- Y ve S yayları global analizde doğrusaldır (birleşimler yüklemelerin toplamıdır). Tasarımda zemin çekme almaz: K ve Y'de rijit temel kısmi temas çözümü, S'de kalkan birleşimler için basınç-yalnız yerel plak çözümü.
- Yatay zemin yayı yoktur: temel tabanında yatay ötelemeler tutulur.
- İtme (pushover) analizinde kolon tabanı ankastredir.
- Yapı-temel birlikte (sonlu eleman) analiz seçeneğinde yalnız tekil temelli proje de çözülür: kat 1'de duvar yoksa ve bütün kat-1 kolonlarının altında tekil temel varsa "Temel modellemesi yapınız" uyarısı verilmez; sonuçlar klasik yolla aynıdır. Şerit temelle birlikte kullanımda (karma temel) şerit temel düğümleri yatayda tutulur, düşeyde zemin yaylarıyla çözülür; şeridin kendi ekseni etrafındaki dönmesine zemin, şerit genişliği boyunca dönme yayıyla (birim boyda ks·b³/12) direnir. Dar şeritte bu direnç küçüktür: üstündeki kolonlar şeride dik yönde mafsala yakın davranır ve deprem kesmesinin büyük bölümü tekil temelli kolonlara geçer. Klasik temel hesabı ise şerit kolonlarını ankastre alır; bu yüzden karma projede klasik hesap seçiliyse analiz uyarı verir. Örnek modelde (bir aksta 1 m genişliğinde şerit temel, iki kolon tekil temelde) tekil temelli kolonların şeride dik yöndeki deprem kesmesi payı klasik hesapta %25–50, birlikte analizde %62–83 oldu. Bağ kirişleri yalnız birlikte analizde modele girer; tekil temeli şerit temele bağlayan bağ kirişi şerit kolonlarını dönmeye karşı tutar (örnekte tekil temelli kolonların payı %53–61'e indi) ve temele ek eksenel kuvvet ve moment getirir.
15. Sık sorulanlar ve sorun giderme
Temel çizemiyorum. Temel katında olduğunuzdan emin olun; Çiz → Tekil Temel yalnız temel katında çalışır.
Temel analize girmiyor. Etiketinde "kolonsuz" yazıyorsa temel tabanı kat-1 kolonunun merkezini içermiyordur; temeli kolona taşıyın.
Temel turuncu. Son analizde en az bir denetim sağlanmadı; analiz uyarılarına ve rapordaki Sonuç bloğuna bakın, Otomatik Boyutlandır'ı deneyin.
S çözümünde "tabanın bir kısmı kalkıyor" bilgisi. Bu birleşimler çekme yayları devreden çıkarılarak yeniden çözüldü; sonuçlar bu çözümden. Temas oranı düşükse (örneğin %50'nin altında) temeli büyütün ya da momenti azaltın.
"Karma temel" uyarısı. Projede hem şerit temel hem tekil temel var ve Proje Genel Ayarları › Temel Hesabı'nda klasik (rijit kabul) çözüm seçili. Şerit temel üstündeki kolonlar bu çözümde ankastre alındığından tekil temellerin deprem kuvvetleri düşük kalabilir. "Sonlu Elemanlar - Yapı Temel Birlikte Analiz" seçeneğiyle çözüp tekil temel sonuçlarını karşılaştırın (Bölüm 14).
Birlikte analizde "klasik çözümlü tekil temele şerit temel ya da bağ kirişi bağlı" uyarısı. Klasik çözümde temel tabanı ankastredir, yani zemin sonsuz rijit kabul edilir; şerit temel ve bağ kirişleri ise zemin yaylarına oturur. Şeridin oturması bağ kirişini eğer ve büyük bir momenti ankastre temele aktarır. Bu temellerde zemin yayları (Y) ya da kabuk (S) çözümünü seçin.
"Basınç-yalnız yineleme sonuç vermedi" uyarısı. Çok küçük temas bölgesinde yerel çözüm dengeye oturmadı; o birleşimde doğrusal (çekmeli) alan kullanıldı. Temeli büyütün; uyarı sürerse Y ya da K çözümüyle karşılaştırın.